پليجن جو قبرستان

پليجن جو قبرستان:

ٺٽي ضلعي ۾ قديم قبرستانن جو عجيب ڄار وڇايل آهي. جيڪڏهن ايئن چئجي ته ٺٽو ضلعو وڏي ۾ وڏن تاريخي قبرستانن جو ضلعو آهي ته شايد غلط نه ٿيندو. اڃا به دلچسپ صورتحال اها آهي ته انهن قبرستانن جي هڪٻئي سان وڏي هڪجهڙائي آهي.

قومي شاهراهه تي ٺٽو شهر ٽپڻ کان پوءِ سونڊا (16-17 عيسويءَ ) ۽ لاکي پير جو قبرستان ايندو. پر واٽ ۾ ساڳئي نموني جو هڪ ٻيو قبرستان به آهي، اهو مون کي معلوم نه هو. 14 آگسٽ 1991ع تي اتفاق سان نظر هڪ ٽڪري تي وڃي پئي جنهن کي ڏسي اتي ڪن کنڊرن جو گمان ٿيو. ويجهو وڃڻ تي معلوم ٿيو ته اهو سچ پچ ڪنهن مقبري جو کنڊر هو، جتي ڪي گهاڙِي ٽائپ عاليشان قبرون به هيون. ان کان سواءِ هيٺاهينءَ تي تمام وڏو قبرستان پکڙيل هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ هر قسم جي قبر هئي.

هي ماڳ قومي شاهراهه تي حيدرآباد کان 82 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾، ڪراچيءَ کان 119 ڪلوميٽر ، ٺٽي کان 18 ڪلوميٽر اوڀر ۾ ، ۽ سونڊا کان 17 ڪلوميٽر اولهه اتر ۾ ميربحرن جي ڳوٺ کنڀو جي ڀرسان آهي.

قبرستان جا ٻه حصا آهن. هڪ حصو مٿي بُٺيءَ تي آهي، جنهن تي هن وقت هڪ ڊٺل مقبرو ۽ ڪجهه ڀڳل ٽٽل مگر شاندار گهاڙيون آهن. ٻيو حصو هيٺيون آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 10 ايڪڙن تي پکڙيل آهي. مقامي ماڻهن هن قبرستان بابت ٻڌايو ته اهو پليجن جو آهي پر اڄڪلهه ڀر پاسي ۾ پليجن جو ڪو به ڳوٺڙو يا آبادي نه آهي.

هي ماڳ ٻن پاڻين جي وچ تي آهي. ڏکڻ ۾ سنڌو اٿس، جنهن جو پاڻي آبڪلاڻيءَ جي مند ۾ ٽڪريءَ جي پاڙ تائين پهچي ٿو ۽ ميلن ۾ لٽ ۽ ساوڪ پکيڙي ٿو. اتر ۾ قومي شاهراه کان پوءِ اٽڪل هڪ ميل جي پنڌ تي ڪينجهر جو خوبصورت ٽاڪرو ڪنارو آهي. ماڳ جي پهرين حصي، يعني ٽڪريءَ جي انتهائي اولهه ۾ اهو مقبرو آهي جنهن جي کنڊرن اسان جو ڌيان قومي شاهراهه تان ڇڪايو هو. مقبري جي ڊيگهه ويڪر 33X33 فٽ آهي، اوڀر ۾ در اٿس. ديوار جي ٿولهه 4 فٽ ماپي وئي، جڏهن ته سِر جي عام طور ماپ 7.5X 1.5 انچ هئي. مقبري کي اڇي مصالحي يعني چيرولي ۽ چُن جو ليپو ڏنل هو، جيڪو هاڻي فقط شاهدي ڏيڻ لاءِ وڃي بچيو آهي. مقبري جي وچ ۾ ٽي چار قبرون آهن، جن مان هڪ گهاڙي آهي.

مقبري جون ديوارون هن وقت تقريباََ ست فٽ کن بيٺل آهن، جڏهن ته عمارت جو مٿيون حصو ڊهڻ کان پوءِ قبرن جي مٿان اچي ڪريو آهي، جنهنڪري قبرن جا سڀ تفصيل دٻجي ويا آهن جيڪي کوٽائيءَ کان پوءِ ظاهر ٿي سگهندا.

ٽڪريءَ جي انتهائي اوڀر ڪنڊ تي ڪجهه خوبصورت گهاڙيون آهن، جن مان ٽي گهاڙيون هڪ گڏيل پليٽ فارم تي آهن. پليٽ فارم پوڻا چار فٽ اوچو، ساڍا ٻارنهن فٽ ويڪرو ۽ پوڻا سترهن فٽ ڊگهو آهي. ان پليٽ فارم تي قبرن جي اوچائي ساڍا ٽي ٽي فٽ آهي. جڏهن ته ڇٽ وارو پٿر ان کان جدا آهي.

پليٽ فارم تي ٺهيل وچين گهاڙيءَ تي گهوڙو اُڪريل آهي. اوڀر واري قبر تي مور ۽ گهوڙو ڇپيل آهي، جڏهن ته وچين قبر تي فقط جاميٽريائي ڊزائينون آهن. پليٽ فارم جي اولهه ڏکڻ ڪنڊ تي هڪ ٻي قبر تي به هڪ طرف گهوڙو ۽ ٻئي طرف مور اڪريل آهن. انهن سڀني قبرن تي تاج يا ڇَٽ رکيل آهن، جيڪي قبرن کي سردارن سان نسبت ڏين ٿا. چبوتري کي چؤڦير ڪٽهڙو به آهي، جيڪو ڄاريءَ جي ڊزائين تي تراشيل آهي. هن وقت ان ڪٽهڙي جا ڪي ٻه چار بلاڪ پنهنجي جاءِ تي پيا آهن ۽ ڪي ڊهي ڀڄي ڀري پيا آهن يا ڪو چورائي ويو آهي. هڪ قبر تي خوبصورت ڍال ۽ تلوار سان تِير ۽ هڪ گهوڙو اڪريل آهي. بُٺيءَ جي اولهه ۽ اوڀر وارن ڇيڙن تي موجود قبرن کانسواءِ وچ تي به ڪجهه گمنام قبرون آهن.

هن ٽڪريءَ کان اوڀر ۾ هڪ ٻي مختصر بُٺيءَ تي پڻ هڪ مقبري جا نشان آهن. ٽيون مقبرو وري هيٺئين قبرستان ۾ آهي. افسوس جو ڪنهن به مقبري تي ڪنهن به مالڪ جو ڏس پتو ۽ تاريخ ڏنل نه آهي.

هيٺيون قبرستان ان لحاظ کان دلچسپ آهي جو هتي تمام اوائلي قسم جي قبرن کان وٺي تازن لاڙن تائين گهاڙين جا سڀيئي نمونا موجود آهن. هڪ اندازي مطابق هتي موجود پٿر جون قبرون ڇهه ڇهه سؤ سال پراڻيون به ٿي سگهن ٿيون، مثال طور اهي قبرون جيڪي پٿر جي سادن بلاڪن سان ٺاهيون ويون ۽ زمين کان فقط فٽ ڏيڍ مٿي آهن ۽ انهن تي ڪا به اُڪر نه آهي. ان کان پوءِ اهڙيون قبرون به آهن جن تي اُڪر جي ابتدائي لاڙي جي خبر پوي ٿي. انهن مان هڪ قبر تي ٻنهي پاسي فقط ٻه نشان سادگيءَ سان گهڙيا ويا هئا. اهي نشان پنهنجي پس منظر ۾ اهم آهن ڇو ته انهن کي ڌرمي لحاظ کان ڀاڳ جي علامت سمجهيو ٿي ويو . انهن مان هڪ ’سواستيڪا‘ جو نشان آهي ۽ ٻيو نشان ’ سوريه چڪر‘ جو آهي. قبر تي سواستيڪا ٻه ڀيرا ۽ ’سوريه چڪر‘ چار ڀيرا اُڪريل هو. اها قبر هڪ کان وڌيڪ قبرن جي گڏيل پر هڪ مختصر پليٽ فارم تي آهي. سواستيڪا جو نشان آڳاٽي لاڙي کي ظاهر ڪري ٿو يعني گهٽ ۾ گهٽ ان مهل تائين جو لاڙو ، جڏهن اڃا غير مسلم هنرمند سنگتراشيءَ جي صنعت سان وابسته هئا. سنڌ بلوچستان جي ڪافي گهاڙين تي سواستيڪا نشان اڪريل آهي، جنهن مان پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته هن علائقي ۾ هندو ڪاريگر به ڊگهي عرصي تائين گهاڙي قبرن جي ٽُڪ جو ڪم ڪندا رهيا آهن.

ان سان گڏو گڏ هتي اهڙيون قبرون به آهن جن جي ڍڪڻ وارن پٿر تي هڪ خاص قسم جي ڊزائين اڪريل آهي. ڪراچي ڊويزن ۾ اڪثر هنڌن تان لڀجندڙ قبرن تي لڳ ڀڳ اها ئي ڊزائين آهي. اهي قبرون زمين کان فٽ ڏيڍ يا وڌ ۾ وڌ چار فٽ اوچيون آهن. پليجن جي قبرستان ۾ اڪريل ڍڪڻ واريون قبرون ڪافي تعداد ۾ آهن، جن مان وڏي ۾ وڏي چار فٽ ۽ ٻيون فٽ ڏيڍ اوچيون آهن. انهن مان ڪنهن به قبر تي ڪو نالو نشان ڪونه آهي. چار فٽ اوچي ان قبر جي طبقن جا هيٺيان ۽ مٿيان بلاڪ ڏيڍ ڏيڍ فٽ جا آهن، جڏهن ته وچان بلاڪ ليٽيل حالت ۾ آهن.

قبرستان ۾ هڪ هنڌ هڪ ئي ڪٽنب جي فردن جون قبرون هڪ ڪشادي ٿلهي تي ٺهيل آهن . هي ٿلهو 14X25 فٽ ڊگهو آهي، ان تي 8 عدد قبرون آهن. انهن سڀني تي بنهه معمولي ۽ هڪجهڙي اُڪر آهي.

قبرستان ۾ ٺِڪر جون قبرون به نظر آيون. اڪثر جاين تي ٺِڪر ڳري چڪو آهي، البت ٺِڪر جون ڪي ٻه چار قبرون اڄ به باقي آهن. انهن قبرن لاءِ لڳي ٿو ته مٽي ڳوهي مخصوص ماپ تي ڄاريءَ وانگر ڊزائين ٺاهڻ کان پوءِ انهن کي باهه ۾ عام ٺڪر وانگر پچايو ٿي ويو، يعني سڀ کان پهرين مٽيءَ جي انچ کن ٿلهي پليٽ ٺاهي، ان ۾ مخصوص ڊزائين ڪوري ٿي وئي ۽ مٽي سُڪي وڃڻ کان پوءِ ان کي باهه ۾ پچايو ٿي ويو. اهڙي طرح ٺڪر جون ڄاريون عام بلاڪن وانگر رکي قبر کي خوبصورت ڪيو ٿي ويو. انهن قبرن جي اصل اوچائي ڪيتري هئي؟ چئي نٿو سگهجي. هاڻي محض فٽ ڏيڍ وڃي بچيون آهن. قبرستان جون ٻه ٻيون خاص ڳالهيون به آهن، هڪ اها ته ان ۾ موجود قبرون بي ترتيب نه آهن، انهن ۾ هڪ اڻليکي ترتيب