منگهو پير: واڳون پُوڄا جو قديم آستان

يون آهي. ٻي ڀاءَ آڱر سان ٻيو چشمو ڪڍيو جنهن جو پاڻي 120 ڊگريون گرم آهي. ٽئين ڀاءَ ڪجهه گلن کي واڳون بڻائي ڇڏيو. انهن مان هڪ ڀاءَ ڏندڻ زمين ۾ کوڙيو ته کجيءَ جو وڻ ڦُٽي پيو. ڪافي وقت کان پوءِ سڀني کان وڏو ڀاءُ گذاري ويو ته ان جي مٿان حاجي منگهي پير جو مقبرو اڏايو ويو.“ هاڻي ان قصي جو ذڪر شايد ڪوبه نٿو ڪري.

منگهو پير قلندر شهباز، بابا فريد گنج شڪر ۽ حضرت بهاءُ الدين ذڪري ملتاني جو همعصر هو. اهي ئي ڏينهن هئا جڏهن پير پٺي ۽ پير پٿوري به ملتان جي بزرگ هٿ بيعت ڪئي. هُـو ملتاني بزرگن جي طريقت سبب سهروردي سلسلي سان لاڳاپجي ويا. جيئن ته قلندر شهباز، بابا فريد گنج شڪر، بهاءُالدين ذڪريا ملتاني ۽ جلال الدين سرخپوش اُچ شريف واري جي چوياري مشهور هئي، انڪري منگهو پير قلندر شهباز سان به متعارف ۽ متاثر ٿيو. انهن ئي روايتن سبب هتي منگهي پير ۾ قلندر شهباز جي نسبت سان ڪي ڳالهيون مشهور ڪيون ويون آهن، مثال طور: منگهي پير سان ملاقات کان پوءِ قلندر شهباز ’مور واڳونءَ‘ تي سواري ڪري چشمي جو سير ڪيو، يا اهو ته هتي هڪ چشمي کي ’قلندر جي ڪشتي‘ چيو وڃي ٿو. اڄڪلهه، منگهي پير جا گادي نشين اهو چوڻ طرف وڌيڪ مائل آهن ته منگهو پير ڄائي ڄم کان مسلمان هو، سندس نالو خواجه حسن ۽ سندس والد جو نالو محمد يوسف هو. ان جي باوجود هن درويش جي سڃاڻپ منگهي پير طور حاوي آهي. هوڏانهن منگهي پير جا عقيدتمند هن کي جئسراج ۽ منگهارام چون ٿا، ۽ هندن جو وڏو تعداد سندس عقيدمند آهي. منگهي پير جو جنم 567 هجري (1162 ع) ۽ وفات 657 هجري (1250ع) ٻڌائي وڃي ٿي.

منگهي پير جي اهميت پنهنجي جاءِ تي ، هن درگاهه جي خاص سڃاڻپ هتان جا واڳون آهن. هتان جي واڳن کي خدمت ملڻ جو شرف ڇو حاصل ٿيو؟ ”جڏهن ماڻهو دعا ۽ سڳو وٽائڻ لاءِ هتي ايندا هئا ۽ سندن مرادون پوريون ٿينديون هيون تڏهن نذراني طور مور واڳونءَ کي گوشت ڏيندا هئا ... پوءِ اها روايت هلندي پئي اچي! “ درگاهه جي فقير چيو.

پر واڳن جي خدمت جو سلسلو ان کان گهڻو پراڻو ٿو لڳي، شايد تڏھن کان، جڏھن کان ماڻھن فطرت جي مظھرن ۽ جانورن کي پوڄڻ شروع ڪيو. سنڌ ۾ واڳون موهن جي دڙي جي مـُهرن تي به ڇپيل آهن ۽ اسان ڏسون ٿا ته (هتي منگهي پير وٽ) اڄ تائين انهن جي خدمت هلندي پئي اچي. هي محض رونشو نه ٿو لڳي پر منگهي پير وارو هي علائقو پڪ ئي پڪ تمام آڳاٽي وقت کان ’واڳون پُوڄا‘ جو هڪ مرڪز آهي. واڳن کي گوشت جي ڀيٽا ڏيئي قدرت جي ڪهڙي قوت کي راضي رکيو ۽ ريجهايو ٿي ويو، اهو ماڻهن کان وسري ويو آهي، پر اها رسم پنهجو جواز بدلائي هلندي پئي اچي. اصل حقيت تائين پهچڻ لاءِ تاريخ جو ڪي ٽٽل ڪڙيون تلاش ڪرڻيون پونديون، اهو به ممڪن آهي ته هن رسم جون پاڙون تاريخ جون حدون ٽپي وڃن. سنڌ ۾ ’واڳون پوڄا‘ جو هي ڪو اڪيلو مرڪز ڪونه آهي. ابراهيم حيدريءَ وٽ موجود ’واگهو ڏر‘ به ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي. اُتي ته ماڻهن واڳونءَ جي قبر به ٺاهي آهي. ٺٽي ضلعي ۾ لاکي پير واري قبرستان کان اوڀر پاسي درياهي ڪنڌيءَ وٽ ’مور‘ واڳونءَ جو ذڪر علي احمد بروهي صاحب به ڪيو آهي. آنڌار جبل ۾ آري پِير ماڳ وٽ ڪنڀ ۾ واڳون ايترا مقدس آهن جو روايتن مطابق چور ۽ ساڌ جي پروڙ رکن ٿا. جيڪڏهن ڪنهن تي چوريءَ جو الزام آيو ته جوابدار کي پاڻ تان تهمت لاهڻ لاءِ آري پير جي چشمي ۾ لهڻو پوندو هو، جيڪڏهن تهمت درست هوندي ته واڳون هن کي ٻوٽيون ٻوٽيون ڪري ڇڏيندا پر جيڪڏهن الزام ڪوڙو هوندو ته واڳون هن کي ڪجهه به ڪونه ڪندا ۽ هو باسلامت ٻاهر نڪري ايندو.

منگهي پير کي جيڪر ’مـُگر پير‘ چئجي. هتي ميلي جي موقعي تي وڄندڙ خاص قسم جي دهل کي ’مـُگرمان‘ چون ٿا. اصل ۾، ’مـُگر‘ واڳونءَ (Indian Muggar Crocodylus / Crocodylus palustris) جو هندي نالو آهي جيڪو بنگال، اتر ھندستان، نيپال، سنڌ ۽ ان کان پري اوڀر ايران تائين ملي ٿو. منگهي پير تي هر سال ميلو لڳندو آهي. هن ميلي ۾ اڪثريت سنڌ بلوچستان جي شيدي برادريءَ جي هوندي آهي، جن جي جوش ۽ جذبي جي حالت اها آهي ته هي ميلو لڳاتار ڏهه پندرهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ويهه ويهه ڏينهن جاري رهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ هي ميلو ڏٺو آهي ته هن کي اهو محسوس ڪندي دير نه لڳندي ته ان سڄي مانڊاڻ جو مرڪز ’مور واڳون‘ هوندو آهي. جنهن کي عقيدت مند ان موقعي تي ’ موريا لال شاهه بادشاهه ‘ چوندا آهن، ’موريا لال شاهه‘ لاءِ خاص رسمون ادا ڪيون وينديون آهن.