مـاءُ جـي جهـولِـي

مـاءُ جـي جهـولِـي



اسين مڙوئي پراڻين خيالن وارا آھيون. بيگم صاحب تہ نون سالن جي عمر کان پڙدو ڪيو ۽ در کان ٻاھر گهٽيءَ ۾ ڪانہ نڪتي. سنڌي وچولي طبقي جي ڪلچر ۾ رچيل. اخلاقيات کي آسماني مذھبي درجو. مجال جو ڪو ھان! ڇا؟ يا ڇو؟ چوي. جيءُ! ۽ حاضر! پئي پوندي. حجاب اھڙو جو زبان بند اکيون ھيٺ. شاديءَ کان پوءِ سڄو سارو مھينو خود مون کي اکيون کولي ڪو نہ ڏٺائين.

ھڪ ويري ٻاھر اڱڻ ۾ مان دوستن سان ويٺو ھئس. جيپ اچي اندرئين دروازي وٽ بيٺي. بيگم صاحب لھي ئي نه. اٿي ويس. برقعي ۾ ويڙھيل پر لھي ئي ڪانہ! چئي، ”ماڻهو ويٺا آھن ڪيئن لھان؟“ مان کيس سرڪار سڏيان چيم، ”سرڪار مان اوٽ ڪري ٿو بيھان. توھان اڳيان ٿي لنگهي وڃو!“ اندر ٿيا سون تہ پگهر ۾ شل پريشان ڪرسيءَ ۾ اھلي پئي. پڇيم، ”سرڪار خير!“ ائين چئي مون کي لڳو ڄڻ ڪپڙا ئي ڪو نہ ھئم. ڪراچيءَ ۾ تہ سڀڪو سُڌري ٿو وڃي. چِلمن جي پٺيان بيھڻ وارا ۽ ڪنيز جي معرفت ”ڪہه دو!“ چوڻ وارا ٽئسٽ ۽ راڪ اينڊ رول ۾ ٿڙڪندا ڏٺاسون. پر اسان سنڌ وارن جي مٽيءَ ۽ ڪلچر سان اھڙي ڪا وابستگي آھي جو ڇڄي بہ نہ ٿا ڇڄون. پرنس ڪريم آغا خان ۽ بيگم آغا خان گورنر طرفان ڊنر جي دعوت اسان کي بہ ملي. شوق ۽ اشتياق ھوندي بہ ڪو نہ وياسون. سرڪار جو خيال ھو تہ ”ھيترن سارن مڙدن ۾ گهٻراھٽ ٿيندي ۽ مزو نہ ايندو.“

وري اچو صفائيءَ تي. صفائي سٿرائي اھڙي جو مک پئي ترڪندي. فرش پيا ڌوپندا ۽ اگهبا. ٻار اھڙا جھڙا گلڙا. ميرائي گدلائي اصلي نه. گند ڪچري يا رڳو مئل ڪاڪروچ تي نظر پئي تہ دل پئي ڪچي ٿيندي ۽ آت اجهڪا ايندا.

اسان وٽ بنگلي ۾ ٻہ سرونٽ ڪوارٽر آھن. ھڪ ڏينھن ھڪ مائي ٻارن جو ٽولو وٺي اندر ھلي آئي. ”او بيگم صاحب غريب ٻچڙوال ھان! نڪي نڪي ٻچي ھِن، بُک پي مرندي ھِن، سارا ڪم ڪرسان!“ ھڪ مائي پاڻ گدلي ميري، ٻيو ٻار ڪارا ڪلوٽا، ميرا سِنگهر. بيگم صاحب کڻي نڪ تي ڪپڙو ڏنو. ھڏي مان چيائين، ”نڪر ٻاھر!“ مائي ”ھاءِ الله!“ چئي جيڪي سو پلٿي ماري ويھي رھي، ”ڪٿي جاوان ڪي ڪران! جهنگل ٻيلي جھڙا شھر، رُل ويسان، مرويسان! معصوم ٻچان نون ويک!“ بيگم صاحب ڪرڀ ۽ ڪراھت مان نھاري اٿي آئي. مان وچ ۾ پيس، ”سرڪار، ڏکن ماري، ٻچن واري آھي، پئي ھوندي ڪوارٽر ۾ ... ماني الله جي آھي. بچو سچو ٽُڪر ڀور پيا کائيندا!“

” پر ھي منھنجي سامھون نہ ايندا! گهر ۾ اندر بہ نہ گهڙندا!“ مائيءَ ھڪدم عملي مظاھرو ڪندي ٻارڙن کي ڪُٽي ٻاھر ڪڍيو. بيگم صاحب شوخ ٿي چيو، ”تون بہ نہ ايندينءَ، ٻاھر باغ ۾ ايوان ۾ صفائي ڪندي ڪر!“ مائي ۽ ٻار نڪري ويا تہ چيائين، ”اڃا بانس پئي اچي!“ اٿي خوشبوءُ دار فلٽ ھنيائين، ” پڪ ڀنگياڻي آھي!“

مھينا گذري ويا. ڪراچيءَ کي الائي ڪھڙي نظر لڳي وئي. ھت تہ بھاري، ڀنگي، بنگالي سڀ خوش رھندا ھئا. ھي ھنگاما ڪنھن آندا. گوڙ، فساد، بم، باھيون، قتل، نفرتن جا ديو، ڪلفتن ۽ ڪدورتن جا ڪارونڀار ڪٿان ڪر کڻي، چنبا ڪڍي گرڻ، ڀونڪڻ ۽ ڏاڙھڻ لڳا ھئا. مان آفيس کان گهر ڪار ۾ ھوندي بہ ڊنل ۽ ھيسيل ھئس. گهر ڀرسان پھتس تہ ڇڪا ڇٽي ويا. گيٽ جي ٻاھران ڪيئي گندا گدلا ماڻهو گهيرو ٺاھيو بيٺا ھئا. ڌاڙيل، مُڇر، وڏا وار منجهيل چيڙهه ڀريل، نيزا، لٺيون، ڏنڊا. وچ تي ھڪ ننڍڙو ميرو ڪچيلو، چِپين ڀريل، سِنگهر ٻار بيٺو ھو. اندران اوزار آيو، ”او ويرا ! نِڪا اي، معصوم اي!“ ڄڻ تہ باهه تي گاسليٽ پيو. لٺيون اڀيون ٿيون ۽ ڪنھن رڙ ڪئي، ”سپ ٽار....!“ ائين ٺَڪاءُ ڏيئي لوھي در کليو. ھڪ بيگم صاحب، مٿو اگهاڙو، پير اگهاڙا، سَٽ ڏيئي نڪتي ۽ وڃي ٻار کي ڪڇ ۾ کنيائين. ٺيٺ سڌيءَ ۾ چيائين، ”شير شاهہ جو شِڪرو گهر جا ڪُڪڙ ماري، حياءُ نٿو اچيو!“ ماڻهن کي اعتبار نہ آيو، ”ھي تنھنجو ٻار آھي؟ تون ھن جي ماءُ آھين؟“

”ڇو؟ مان ماءُ نہ ٿي لڳان!“ مون کي بہ داءُ تي لڳايائين. چي، ’ھي فلاڻي جو گهر آھي،. شرم ڪيو!‘ اتي مان بہ ماڻهن کي ڌڪي اندر ٿيس. عجيب تشڪر ۽ اطمينان سان مرڪندي سندس ٻانھن ۾ ھٿ وڌم، چيم، ”سرڪار اندر ھلو!“

ڏٺم تہ ٻار کي ڇاتي سان چنبڙائي ڇڏيو ھئائين. چيم، ”سرڪار ڀنگياڻيءَ جو ٻار!“

”ڀنگياڻي ھجي ڪہ پنجاپڻ، پناھگير ... ماءُ جي جهولي تہ خالي ٿئي ھا نہ؟“ مون ڏٺو سندس اکين ۾ لڙڪ ھئا ۽ مائيءَ جا ڳوڙھا تہ اڻ ڳڻيا اڻ جهليا پي وھيا. مون باغ جي مٽي کڻي چيو، ”سنڌ جي مٽيءَ کي سلام، سنڌوءَ جي مٽيالي پاڻيءَ کي سلام، گهوگهاري ۽ گَٽگهڙ جي سڳداسين کي سلام!“

























































لاٽ



اکين مان وھندڙ نشو، ڪارا ھڙٻاٽيون لِڱ، ڦڏيون ٽَنگون، چِٻو مـُنھن ۽ گُهڻون آواز، بڇان وٺيو وڃي. ھيءَ ڪاري ٺوٺ جھڙي زندگي، تو بہ !

جڏھن انھي ساڳيءَ دونھاٽيل ۽ ڪاراٽيل انسان جي ڀونگيءَ اڳيان روز شام جو، ٽن مارنگن وچ ۾ باهه جي لاٽ ڏسبي ھئي تہ ائين محسوس ڪبو ھو، ڄڻ نج زندگيءَ جي لاٽ جرڪي اٿي. ان زندگيءَ جي لاٽ کي جرڪائڻ لاءِ ھـُن ڇا ڇا نہ ڪيو ھو.

لاڙ جي ڏِير ۽ پَنِ مان ڀريل تلاوَن ۾ تڙڳندي، ھي بہ ڄڻ ھڪ ڪارو ڪُم پيدا ٿي پيو ھو. ساوا، ڪني پاڻيءَ جا ڀريل تلاوَ تن ۾ زندگيءَ جو ھيءُ ڦھلاءُ! ڄڻ ڪوڻيسر جو نسرجڻ. ننڍڙو ئي ھو تہ پڪي رستي تان لارين جي تيز رفتاريءَ سندس ذھن کي مائٽاڻي ذھن تي فوقيت ڏئي ڇڏي. ڪاني جي گهوڙي رتي سوار ٿي، وات سان ڊون! ... ڊون! ... ڪري ٻاتيلي ٻولي ۾ سُر سان چوندو، ”جاڻي دوس!‟ ... ۽ زندگي ’جاڻي دوس‛ جو مظھر بڻجي وئي.

ھو ڪُنڍيون ۽ ڄار ڇڏي ڪلينر ٿيو. خاڪي پراڻي سوٽ جا وٽيل پاچا، ھِپ تي چتي لڳل، ٻِيڙيءَ جو اڌڙ وات ۾، ھينڊل ھڻي ھن زندگيءَ ۾ ”جاڻي دوس!‟ جو نعرو شروع ڪيو ۽ سندس رڳ رڳ ۾ ڪاميابي ۽ اميد جو ترورو چمڪي ويو. بنا پگهار، صرف پيٽ تي، استاد کي زور ڏيندي، لاريءَ جي ڇِت تي سمھندي، نٽھڻ اُس ۽ وڍيندڙ پاري ۾، لاريءَ جي در تي لڙڪندي لڙڪندي ھن کي سٽيئرنگ جھلڻ اچي ويو ۽ خود استاد بنجي ويو. ڇا تہ زندگيءَ جي برق ڊوڙي ھئي، ھن جي ڪاٺ جھڙن ھڏن ۾! استاد بڻجڻ سان گَڏو گڏ ’جاڻي دوس‛ جو نعرو ٻين جي ھٿ لڳي ويو. جڏھن ڌڌڙ جي طوفانن ۾ ٻِيڙيءَ جي خوراڪ تي، سندس ڦِڦڙ دق سان کنئون کنئون ڪرڻ لڳا، تڏھن دنيا ئي مٽجڻ لڳي. سندس ٻالڪو شيرو، جو سؤ سؤ دفعا کيس ’استاد! استاد!‛ چوندو ھو، سو بہ چوي تہ ، ”استاد آرام ڪر! ... ڪميڻو رڳو مطلبي، منھنجا ٻچا وري پڻس پاليندو!‟ يارن چيس، ”ھٻڇ نہ ڪر، پئسا ڪم نہ ايندءِ ! ... باقي ھي ڪم ايندا!‟ ۽ سندس منھن تي زھر آلود مرڪ اچي ويندي ھئي ... ۽ وڏي ڪشادي دل سان چوندو ھو، ”جاڻي دوس!‟ ائين چوڻ سان ڄڻ تہ سڀني مخالف قوتن کي معاف ۽ مات ڪري ڇڏيندو ھو. سندس پنھنجي زندگيءَ لاءِ تڙپ ٻين جي تڙپ ڏسڻ کان انڌي ھئي ۽ پنھنجي مات ڏسڻ کان قطعي انڪاري.

پوءِ جڏھن سندس ڳِل پيھي ويا، ڀر�