... ۽ هاڻي ٽرانسپورٽ مافيا

فقير بس ۾ ٽاور کان مصري شاهه پئي ويو. جيئن تيئن جاءِ ملي هئس. ڪنڊڙي وٺي بيهي رهيو. فقير جو خيال هو ته تيز رفتار دنيا وچ ۾ بيهبو ته چيڀاٽجي وڃبو ۽ جن کي پر انهان پنڌ ڪرڻا هجن تن کي گهرجي ته چيڀاٽجڻ کان پاڻ بچائين.

گهڙي کن ئي نه گذري ته گهوڙا گهوڙا ٿي وئي. هڪ همراهه جو منهن سڄي ويو، عينڪ جو هڪ شيشو ڏري ڪوريئڙي جي ڄار جهڙو ٿي پيو، ذري گهٽ اک نڪتي هئس. خبر پئي ته ڪنڊيڪٽر ڀاڙو گهريو هو ۽ هن يا معذوري ڏيکاري هئي. وٽس سٺ پئسا به ڪو نه هئا جو گهٽ ۾ گهٽ منزل جو ڀاڙو ڏيئي لهي وڃي. بس ڪنڊيڪٽر کي چڙ اچي وئي دُوڻ وارو ٺونشو هڻي عينڪ ڀڃي ڇڏيائينس ٺونشي مسافر جو ڳل چٿي ڇڏيو هو. گوڙ وڌيو ته ڪنديڪٽر مسافر کي عينڪ جا ڏهه رپيا تري تي رکي بس مان ٿيلهو ڏيئي اڇلائي ڇڏيو. فقير، ڪنڊڙيءَ ۾ وڌيڪ سوڙهو ٿي ويو.

فقير، صدر مان بس مٽائي ۽ ڪنڊ ۾ ويهي رهيو. گهڙي کن کانپوءِ بس اوچتي بيٺي؛ ڊرائيور ٽپو ڏنو ۽ سيٽ هيٺان لوهي شيخ ڪڍي ٻي بس جي ڪنڊيڪٽر کي سٽ ڏيئي لاٿو ۽ سٽڻ شروع ڪيو. ڇا هي؟ ڇا هي؟ ڇا ٿيو؟ ڪنهن چيو، ”هن بس واري هن کي اڳ ڪڍڻ نٿي ڏنو.“ فقير ويتر ڪنڊ ۾ ويڙهجي ويو.

فقير بار بار ڪنڊ ۾ ان ڪري ويڙهجي ٿي ويو جو هن کي جمع خان جمعدار ياد ٿي آيو، جيڪو ترقي ٿيڻ کان اڳ محمد جمن سپاهي هو ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول ڪندو هو. محمد جمن عرف جمع خان جو چوڻ هو ته، ”جڏهن سؤ بدمعاش مرندا آهن تڏهن هڪ پوليس وارو ڄمندو اهي ۽ جڏهن سؤ پوليس وارا مرندا آهن تڏهن هڪ ڊرائيور ڄمندو آهي“. محمد جمن جي زندگي جي نچوڙ ۾ فقير کي وڏي جان طر آئي هئي تنهنڪري بار بار ڪنڊ ۾ سوڙهو ٿي پئي ويو.

ڪنڊيڪٽر ۽ ڊرائيور ايئن ڇو ٿا ڪن؟ وٽن ماڻهپو ڇو ڪونهي؟ فقير کي سمجهه ۾ نه پئي آيو ته مارڌاڙ واري هيءَ زندگي ڪهڙي زندگي آهي! کيس ڪير سمجهائي ته ”مافيا“ ڇا ٿيندي آهي ۽ اها ماڻهن کي ڪيئن ڳٿڙ کان جهلي، نپوڙي ۽ ماري ڪٽي پئسا ڪڍندي آهي. ماڻهوءَ جي عزت وقار، جذبن، نيڪين ۽ اخلاق جو مذاق ڪيئن اڏائيندي ۽ ڪيئن ڏيوالو ڪڍندي آهي.

فقير کي ڪير سمجهائي ته پئسي جي پويان تيز رفتار ڊوڙ ۾ اڃا وڏا هاڃا ٿيندا آهن.

تازو، مڪلي ۽ جهوڪ لڳ اين ايل سي جي راڪاسن ڇهن انساني زندگين کي چيڀاٽي ڇڏيو آهي. اهي راڪاس ڪهڙي نسل جا آهن ۽ اهي شهرن ۽ ڳوٺن ڏانهن ڇو ڪاهي پيا آهن؟ اهي وڏا سوال آهن ۽ انهن جي پويان هڪ جدا ۽ عظيم الميو آهي.

اڳئين زماني ۾ ڊائنوسار (جبل جيڏا جانور) هوندا هئا جيڪي اوچتو انساني وسندين ڏانهن ڪاهي پوندا هئا ۽ منٽن ۾ ٻه چار ڄڻا ڳڙڪائي کلندڙ ڪڏندڙ وستيءَ جي ڀينگ ڪري ويندا هئا. هاڻي ٽريلر ۽ ٽينڪون آهن جن اهو ڪم سنڀاليو آهي ۽ ماڻهن جون خطرن خلاف ”رڙيون“ اڃا به جاري آهن. ڪي همٿ وارا آهن جيڪي انهن راڪاسن کي اماڙيون ڏيکارين ٿا ته ڪي وري فقير وانگر ڪنڊ ۾ سوڙها ٿيا ويٺا آهن.

اڳئين دور جا ڊائنوسار ٻه ٽي ٻچا ڏيئي مري ويندا هئا پر هاڻوڪا ڊائنوسار ٽريلرن ۽ ٽينڪن جي صورت ۾ ٻچا ڏيندا آهن، جن حياتي ۽ گيت ڀلي ڇڏيا آهن. اڄ جا ڊائنوسار ڪير آهن جن جي ٻچن ماڻهن کي ڳهڻ شروع ڪيو آهي؟ اهو پڻ وڏو پر سولو سوال آهي، جنهن جي جواب جي به سڀني کي خبر به آهي. هر حرڪت جو ڪو محرڪ هوندو آهي. هر ڳيت سان ڪنهن نه ڪنهن جو پيٽ ڀريو آهي. ماڻهو ڳڙڪائڻ سان صرف ۽ صرف ڪنهن شيطاني قوت جو ئي پيٽ ڀرجي سگهي ٿو. بس، اها ئي قوت ماڻهوءَ خلاف متحرڪ ۽ سرگرم آهي جيڪا ماڻهوءَ جي ماس ۽ رت تي جيئي ٿي.

سنڌ ۾ اين ايل سي ٽريلرن 100 کان وڌيڪ ماڻهن جو رت پيتو آهي ۽ انهن جي ٽائرن جي ڏندن ۽ ڏاٺن ۾ انساني ماس ڦاٿل آهي. سنڌ جي رستن تي رت جي گپ آهي پر ٽريلرن جي جنون ۾ نه فرق پيو اهي، نه ان جنون کي روڪڻ جو ڪو رستو آهي ۽ نه ئي عوام جي حقن جي حفاظت لاءِ مقرر ڪنهن عدالت ڏانهن رجوع ڪرڻ جي ڪا واٽ آهي.ق

قديم يوناني ديو مالاي پڙهبو ته ٻه طبقا نظر ايندا هڪڙا ديوتا، ٻيا ماڻهو. جيڪڏهن ماڻهوءَ کي ديوتائي ڪٽنب جي ڪنهن فرد خلاف ڪا غلطي سرزد ٿي ته لمحن ۾ پاتال واري جهنم ۾ پهچايو ويو، پر جيڪڏهن ديوتائي ڪٽنب مان ڪنهن، ماڻهن خلاف ڏوهه ڪيو ته اولمپيائي محل وارن ڏوهاري ديوتا تي فقط ايتري ناراضگي ٿي ڏيکاري ته ان سان ماڻهن کي ديوتائن خلاف بغاوت جو جواز ملي ٿي سگهيو يا سوچڻ شروع ڪري ٿي سگهيا.

ماڻهو ايئن ئي سوچي رهيا آهن ته ڪٿي اين ايل سي جون گاڏيون يوناني ديوتائن جون ڄايون ته نه آهن، جن هيٺان چيڀاٽجندڙ ماڻهن جي دانهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت لاءِ مقرر ٿيل عدالتن ۾ فيصل نٿي ٿئي؟

فقير کي رڳو جمع خان جمعدار جو تجربو سامهون هو، ڇاڪاڻ ته جمع خان جو واسطو فقط ننڍن بدمعاشن ۽ ڊرائيورن سان پيو هو. ننڍن بدمعاشن ۽ ڊرائيورن پويان ڪير آهن؟ اهو معاملو جمع خان جمعدار جي وت کان وڏو آهي. رستن جي تعمير جو مقصد عوام لاءِ خوشي، خوشحالي ۽ ترقيءَ جا رستا کولڻ هوندو آهي. پر هيءَ عجيب ترقي آهي جنهن سان حياتيءَ کي پستيءَ ۽ پاتال ڏانهن ڌڪيو پيو وڃي.

جارجيا جي هڪ ليکڪ چيو هو ته ”جيڪو رستن تي هلدو آهي اهو ڪاميابي ماڻيندو آهي.“ شايد کيس سنڌ جي حالتن جي ڄاڻ نه هوندي. هتي، جيڪو رستي تي هلي ٿو سو چيڀاٽجي ٿو ۽ جيڪو وڌيڪ صحيح رستي تي هلي ٿو سو وڌيڪ چيڀاٽجي ٿو. مثال سامهون آهن. وڏي قومي شاهراهه تي سڀ کان گهڻا چيڀاٽيا ويا آهن.

سوال آهي ته ماڻهو ڇو ٿو چيڀاٽجي؟ جواب آهي ته ڏائڻ قرتون ماڻهوءَ جي رت تي پلجنديون آهن، سوال اهو آهي ته ڏائڻ ڇاهي؟ جواب آهي ته ڏائڻ هڪ بڇڙي مفاد جو نالو آهي جنهن کي اڄڪلهه مافيا چيو وڃي ٿو، جيڪا انساني حياتيءَ کي چيڀاٽڻ واري عمل ذريعي اڃا وڌيڪ طاقتور ٿيندي آهي.

اڳ صرف ڊرگ مافيا ٻڌبي هئي. پوءِ هٿيارن جي مافيا جو نالو آيو ۽ هاڻي ٽرانسپورٽ مافيا وجود ورتو اهي. انهن ٽنهي جا ڊوميسائيل بين الاقوامي نوعيت جا هوندا آهن.

دنيا مان مافيا ۽ ان جا ٻچا ڪيئن ختم ٿيندا؟ ان سوال جو عملي جواب ڏيڻ لاءِ فقير کي بس جي ڪنڊ مان نڪرڻو پوندو ۽ جمع خان جمدار جي فلسفي کان اڳتي نڪري سوچڻو پوندو.

(هيءَ سين آچر پهرين مئي 1988ع، روزانه هلال پاڪستان ڪراچي)