.. ۽ هاڻي عظيم ٿل ڪئنال رٿا

16 مارچ 1996ع

.. ۽ هاڻي عظيم ٿل ڪئنال رٿا



جيڪڏهن پنجاب جي حڪمران طبقن جون زمينون ٿل واري علائقي ۾ نه هجن ها ته جيڪر ڪالاباغ بند جو تجويز ڪيل ڌاڙو ۽ ٿل ڪئنال مان پاڻيءَ جي چوريءَ لاءِ ريماڊلنگ جي رٿا نه چوري وڃي ها! سنڌ جي بدقسمتي اها آهي ته ٿل ۾ صدين کان غير آباد پيل زمينون آباد ڪرڻ جي خواهش ۾ پنجاب جا ڪجهه جاگيردار ايترو اڳتي نڪري ويا آهن جو سنڌ جو پاڻي روڪڻ لاءِ هر ممڪن هيرا ڦيري، ڌاڙو دهمان ڪري رهيا اهن. ڪالاباغ بند جو مئل معاملو وري وري ڪن کان جهلي اٿاريو ٿو وڃي ۽ هر ڀيري ان جي اهميت جو وڌايل چاڙهيل بيان ڏيئي ان جي اوٽ ۾ ڪو نئون پروجيڪٽ ڪڍيو ٿو وڃي. پهرين ڪالاباغ جو ڀئو ڏيئي غازي بروٿا تي عمل شروع ڪرايو ويو. اهو مرحلو طئه ٿيو ته ڪالاباغ جو مسئلو ٻيهر کڻي ٿل ڪئنال جي ري ماڊلنگ جو سوال اٿاريو ويو آهي.

ٿل ڪئنال آخر آهي ڇا؟ هي ڪئنال ڪالاباغ وٽ اڳ ئي قائم هڪ بئراج، جنهن کي جناح بئراج جو نالو ڏنل آهي، مان کاٻي ڪنڌيءَ وٽان نڪري ميان والي وٽان ٿيندو ڏکڻ ۾ پري پري تائين هليو وڃي ٿو. جناح بئراج 53 دروازن تي ٻڌل هڪ سرشتو آهي. جيڪڏهن ڪو شخص هتي سياري وارن مهينن ۾ اچي بيهي ته کيس اوڀاري پاسي بئراج جي اٿاهه ڍنڍ نظر ايندي پر لهواري پاسي اهڙو ئي منظر نظر ايندو جهڙو ڄامشورو واري پل وٽ لهواري پاسي آهي. سنڌي ماڻهن جي اڻپورين خواهشن جهڙيون ڍٻون ۽ انهن جي وچ مان هڪ چمڪندڙ سنهڙي ليڪ، جنهن کي مجبوريءَ وچان سنڌوءَ جو وهڪرو چئبو آهي. جناح بئراج 1947 ۾ ڪالاباغ شهر کان فقط ٽي چار ميل هيٺ ڏکڻ ۾ ٺهي راس ٿي هئي جنهن مان چار ڪئنال نڪرن ٿا. ڇاڪاڻ ته اهي چار ئي ڪئنال ٿل جي آبياري ڪرڻ لاءِ ڪڍيا ويا تنهنڪري ان رٿا کي گريٽر ٿل اسڪيم چئجي ٿو. انهن واهن جا نالا ڪئنال نمبر-1 ڪئنال نمبر-2، ڪئنال نمبر-3 ۽ ڪئنال نمبر-4 آهن. ساڳي طرح چشمه بئراج آهي جيڪو پڻ پنجاب جي آبپاشيءَ جو گهڻ رخو ۽ ساڳي اسڪيم جو حصو آهي ۽ ان مان به ڪئنال نڪرن ٿا. گريٽر ٿل اسڪيم ۾ پنجاب جي فوجي جنرلن ۽ جاگيردارن کي 50 لک ايڪڙ زمين ڏنل آهي ۽ انهن زمينن کي آباد ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ جي گهرج آهي.

ٿل جو وارياسو علائقو ڪالاباغ ويجهو واقع ميانوالي شهر کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ مظفر ڳڙهه جي شهر خان ڳڙهه وٽ ختم ٿئي ٿو جيڪي نوابزادي نصرالله خان، غلام مصطفيٰ کر ۽ سردار فاروق لغاريءَ جا علائقا آهن. ٿل کي اولهه ۾ سنڌو ۽ اوڀر ۾ جهلم درياهه آهن. ٿل جي اتر واري حصي ۾ سر زمين جي مالڪيءَ جي صورتحال اها آهي ته جناح بئراج مان نڪتل ٿل پروجيڪٽ جا واهه طاقتور ٽوانه ڪٽنب جون زمينون آباد ڪري رهيا آهن. چشمه- جهلم ۽ تونسه پنجند رابطه نهر به ٿل مان لنگهندڙ پروجيڪٽ آهن جن جو مقصد فقط ۽ فقط ڏکڻ پنجاب لاءِ آبپاشي ڪرڻ آهي. عظيم ٿل پروجيڪٽ ڪا نئين رٿا نه آهي، سنڌ تي اهو دٻاءُ سن 1923ع کان وڌو ويو جڏهن ملڪ تي انگريز حاڪم هئا. پر ان وقت سنڌ لاءِ فقط سکر بئراج جي رٿا هئي ۽ سنڌ پاڻيءَ جي استعمال ۽ زيان جي سوال تي دفاعي پوزيشن ۾ اچي ٿي وئي. ان وقت کان پنجاب جو آبپاشي عملو پنجاب لاءِ ڏاڍي تيزيءَ سان رٿائون ڏيندو ۽ عمل ڪرائيندو ويو. حقيقت اها آهي ته گذريل صديءَ جي وچ تائين پنجاب ۾ پنجن درياهن جي باوجود سنڌ ۾ آباديءَ هيٺ زمين پنجاب کان وڌيڪ هئي. سن 1850ع ڌاري پنجاب ۾ 7050000 ايڪڙ زمين آباد ٿيندي هئي پر سنڌ جو انگ ڏهه لک ايڪڙ هئا. سن 1875ع ۾ ٻئي صوبا هڪ جيتري زمين يعني 15-15 لک ايڪڙ آباد ڪندا هئا. پوءِ پنجاب اڳ ڪڍندو ويو ۽ سن 1915ع تائين پنجاب 90 لک ايڪڙن تائين وڃي پهتو جڏهن ته سنڌ 34 لکن تي مس پهتي. اها تبديلي پنجاب ۾ آبپاشيءَ جي سڌاري لاءِ وڏي مستقل مزاجي ۽ دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ انگريزن جي دل ۾ پنجاب لاءِ وڏي جاءِ به نظر اچي ٿي.

اڄ به جڏهن سوال ڪنهن صحرا کي زرخيز ڪرڻ جو اٿي ٿو ته ٿر لاءِ ريڻي ڪئنال رٿا اتي ئي رهجي وڃي ٿي پر ٿل ڪئنال ريماڊلنگ رٿائون سرگرم ٿيڻ لڳن ٿيون، توڻي جو ٿل ڪئنال جي ريماڊلنگ لاءِ گهربل پاڻي سنڌ جو ۽ سنڌونديءَ جو هوندو! رٿا جي توسيع جو مقصد ڀلي ته اهو ٻڌايو وڃي ته ٿل ۾ زراعت کي هٿي ڏني پئي وڃي پر هرڪو سمجهي ٿو ته ٿل ڪئنال جي ريماڊلنگ جو مطلب ان ڪئنال جي پاڻي ذريعي پنجاب جي انهن جاگيردارن جي علائقي کي سيراب ڪرڻ آهي جن ڪالاباغ بند کي انا، زندگي ۽ موت جو مسئلو بڻائي ڇڏيو آهي. سوال جيڪڏهن ملڪ جي ڪنهن صحرا کي آباد ڪرڻ جو آهي ته پوءِ ٿل ئي ڇو؟ ٿر ڇو نه؟

انگريزن جي دور ۾ جڏهن ٿل پروجيڪٽ تي ڪم هلي رهيو هو ۽ پنجاب آبپاشيءَ جون نيون نيون رٿائون ڏيئي، انهن تي عمل به ڪرائي رهيو هو، سنڌ جا ذميوار ماڻهو ان وقت به ستا پيا هئا. جڏهن انهن اک پٽي ۽ 1939ع ۾ گورنر جنرل وٽ دانهن ڪيائون ته ان جو آخري جواب 1942ع ۾ اهو مليو ته، ”سنڌ سرڪار شڪايتون ڪرڻ ۾ دير ڪئي آهي ۽ ان وچ ۾ پنجاب ٿل ڪئنال رٿا ۽ حويلي پروجيڪٽ تي وڏو خرچ ڪري چڪو آهي.“ هاڻي وقت گهڻو اڳتي نڪري چڪو آهي ۽ پاڻيءَ جي ورڇ بار بار طئه ٿيڻ کان پوءِ به تڪرار ۾ آهي. ان تڪرار ۽ منجهيل ٺاهن جي بنياد تي پنجاب روز هڪ نئين رٿا ڏئي ٿو، سخت اعتراضن جي باوجود پنهنجين نين نين رٿائن تان هٿ نٿو کڻي ۽ پنهنجن ارادن کي جنبيو پيو آهي. بدقسمتيءَ سان جيئن ته ملڪي سياست ۽ طاقت جون واڳون پنجاب جي ساڳين طاقتور طبقن جي هٿن ۾ آهن تنهنڪري اهي صاحب آبپاشي رٿائن جي مخالفت ڪندڙن خلاف ايڏا زهريلا ۽ کٿا ريمارڪ ڏين ٿا جو سنڌ جي سينيئر وزير کي چوڻو ٿو پوي ته ”غلام مصطفيٰ کر کي انهن ماڻهن جي خلاف ڪريل زبان ڳالهائڻ جو حق ڪو نه آهي، جيڪي ڪالاباغ بند جا مخالف آهن!“

ان ۾ ڪو به شڪ آهي ته ٿل ڪئنال وري ريماڊلنگ رٿا بنيادي طور تي ان ئي بنيادي خيال جو نئون روپ آهي جيڪو ڪالاباغ بند جي تڪراري ٿي وڃڻ سبب اڌ ۾ رلي ويو آهي. مسٽر کر شايد هاڻي نئين واٽ ڪڍي آهي ته جيڪڏهن ”هن ريت نه، ته پوءِ هن ريت سنڌوءَ جو پاڻي ٿل کي ريج ڏيارڻ لاءِ ڪڍي وٺجي.“ هن ڏاڍي هوشياري سان حڪومت پنجاب جي معرفت اهو موقف اختيار ڪيو ته گذريل سال سيپٽمبر ۾ ان رٿا جو فني بنيادن تي جائزو وٺي سي ڊي ڊبليو پي ڪليئرنس ڏني آهي ته جيڪڏهن ”انڊس رور سسٽم اٿارٽي“ پاڻي جي موجودگيءَ بابت سرٽيفڪيٽ ڏئي ته پوءِ پنجاب ان تي عمل ڪري سگهي ٿو. پنجاب جي ترجمان ايئن به چيو ته انڊس رور سسٽم اٿارٽيءَ 5 آڪٽوبر 1995ع تي ان م�