ماحولياتي گدلاڻ ۽ سنڌي صحافت

اڱارو 19 سيپٽمبر 1995ع

روزاني برسات ڪراچي

ماحولياتي گدلاڻ ۽ سنڌي صحافت

سنڌ ۾ صحافت جو سفر

سنڌي صحافت جو بنياد هڪ صدي اڳ ان وقت پئجي چڪو هو، جڏهن هفتيوار ”سنڌ سڌار“ 19هين صديءَ ۾ جي پڇاڙي ۾ جاري ٿي، پر جنھن اخبار جي سر تي سنڌي صحافت جي سرواڻيءَ جو تاج آهي، اها ”الوحيد“ هئي، جيڪا 1920ع کان وٺي 1955ع تائين شايع ٿيندي رهي. اها اخبار سنڌ جي ڳوٺ ڳوٺ ۾ پھچندي هئي ۽ چندن تي هلندي هئي. ان جي اشاعت ان زماني ۾ 5 کان 8 هزار ٻڌائي وڃي ٿي. جيڪا ڪا رواجي ڳالھہ نہ آهي.

اها بنيادي طور تي هڪ سياسي اخبار هئي، ڇاڪاڻ تہ اهو دور اهڙو ئي پرجوش جدوجهد جو هو. جيئن تہ اخبارون سماجي لاڙن جو آئينو هونديون آهن. ان ڪري ان زماني ۾ ماحولياتي گدلاڻ جو پڙاڏو اچڻ ممڪن ڪو نہ هو. هونئن بہ ماحولياتي گدلاڻ جو ان وقت ڪو تصور موجود ڪو نہ هو.

الوحيد اخبار شروعات ۾ خلافت تحريڪ جي ترجماني ڪندي هئي ۽ پوءِ 1937ع تائين سنڌ جي بمبئي کان آزادي واري تحريڪ جو مکيہ جز بڻي، ان کانپوءِ اها پاڪستان جي تحريڪ ۾ سنڌي شعور جي ترجمان ٿي. پر 1955ع جي پڇاڙي ۾ هيءَ اخبار سرڪار جي ناراضگيءَ سبب بندش هيٺ اچي وئي. پاڪستان کان اڳ هڪ اخبار روزانہ ”آزاد“ بہ شايع ٿيندي هئي، جنھن کي ڪانگريس جو ترجمان سمجهيو ٿي ويو.

ان زماني ۾ ڪراچي مان چار سنڌي اخبارون الوحيد، نواءِ سنڌ، نئين سنڌ ۽ مهراڻ جاري رهيون، جڏهن تہ هلال پاڪستان 1946ع کان حيدرآباد مان پڌري ٿيڻ لڳي. وسيلن جي کوٽ سبب ان دور ۾ ڪافي هفتيوار اخبارون بہ ميرپورخاص، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي، ڪراچي ۽ ٻين شهرن مان نڪتيون.

سال 1988ع کان اڳ سنڌي اخبارون هٿ سان ٽائپسيٽنگ واري سرشتي تي ڪمپوز ٿينديون هيون، جڏهن تہ ڪتابت جو رواج گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو. 1988ع ۾ سنڌي صحافت ۾ ڪمپيوٽر تي ڪمپوزنگ جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو ان کان اڳ اڙدو کي بہ نصيب نہ ٿيو هو. ڪراچيءَ جون ٻہ سنڌي اخبارون عوامي آواز ۽ هلال پاڪستان پھريون اخبارون آهن، جن ڪمپيوٽر تي ورڊ پروسيسنگ سرشتو اختيار ڪيو، جنھنڪري هڪ طرف اخبارن ۾ سونھن پيدا ٿي تہ ٻئي طرف مئٽر وڌيڪ اچڻ لڳو.

هن وقت سنڌ مان نڪرندڙ سڀ سنڌي اخبارون ڪمپيوٽر تي ڪمپوز ٿين ٿيون، سواءِ ڪن گمنام هفتيوار پرچن جي. اڄ ڪراچيءَ مان سنڌي ۾ ڇھہ روزانيون اخبارون، هلال پاڪستان، عوامي آواز، برسات، جاڳو، پڪار ۽ سنڌ سجاڳ نڪرن ٿيون، جڏهن تہ حيدرآباد مان نڪرندڙ اخبارن ۾ ڪاوش، عبرت، خلق، خادم وطن ۽ سنڌو اهم اخبارون آهن، ٻيون اخبارون سنڌ نيوز، آفتاب ۽ مهراڻ آهن. ساڳئي طرح سکر مان ٻہ ٽي چار ننڍيون اخبارون نڪرن ٿيون.

بدقسمتي سان اڄ سنڌ ۾ تعليم جي شرح گهٽ هئڻ، اخبارن جي ڳرين قيمتن ۽ ورڇ واري نظام جي خرابيءَ سبب مجموعي طور تي روزانو سنڌي اخبارون پڙهندڙن جو تعداد 5 لک کن آهي. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ اهي پنج لک ماڻهو باقي اڻپڙهيل خلق کي اهم خبرن کان باخبر رکن ٿا ۽ هر هڪ اهم خبر تي گڏيل بحث ۽ تبصرو ڪن ٿا.

سنڌي صحافت ۾ پھريون تصويري فيچر 1950ع ۾ ڇپيو، ڇاڪاڻ تہ ان کان اڳ سنڌي اخبارن وٽ اها ٽيڪنالاجي ڪو نہ هئي. هي اخبارون بنيادي طرح خبرن ۽ سياسي حالتن جي اڀياس، تاريخ، ثقافت، تعليم ۽ ادب تي مشتمل هونديون هيون. اهي اخبارون لڳ ڀڳ اهڙي ئي جذبي سان ۽ حالتن ۾ ڇاپيون ويون جيئن مولانا محمد علي جوهر جون اخبارون همدرد ۽ ڪامريڊ شايع ٿينديون هيون. اخبارن جو ايڊيٽوريل اسٽاف قومي جذبي تحت ۽ بنا پگهار يا نالي ماتر پگهار تي ڪم ڪندو هو.

اها ڏاڍائي ٿيندي، جيڪڏهن هن موقعي تي اسان سنڌي رسالن جو ذڪر نہ ڪيون. بنا ڪنھن شڪ شبہي جي سنڌي رسالن سنڌي سماج جي رهنمائي ڪئي، تاريخ ۽ ادب سان گڏ سنڌ جي سياسي شعور کي گڏيل رهنمائي ڏني. ان سلسلي ۾حميد سنڌي ۽ اشفاق قاضي جو نالو ضرور کنيو ويندو. جن ماهوار روح رهاڻ جي اشاعت 8 سال واري جاري رکي. هن رسالي جي 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪيوليشن، 10 هزار هئي ۽ ان سنڌي قوم کي ون يونٽ واري جبر ۽ مارشل لا جي دور ۾ زبردست قوت ڏني.

ان سان گڏ ٽه ماهي مهراڻ جو ذڪر بہ ضرور ايندو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ جي لاڳيتي محنت سان ڪئي ڏهاڪن کان باقاعدي شايع ٿيندو اچي ٿو. ان ۾ ادبي ڀاڱي سميت بيشمار تحقيقي مضمون ڇپيا. انھن تحقيقي مضمونن جو دائرو تاريخ، آرڪيالاجي، سنڌ جو ڪلاسيڪل ادب ۽ سنڌ جي جاگرافي رهيو آهي. اهو چوڻ ۾ ڪو بہ وڌاءُ نہ ٿيندو تہ سنڌ تي انگريزن جي تحقيقي ڪتابن کانپوءِ ٻيو وڏي ۾ وڏو تحقيقي ذخيرو ٽه ماهي مهراڻ جي پرچن ۾ موجود آهي.

سنڌ خوش قسمت آهي جو ان کي پير حسام الدين راشدي، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، ڊاڪٽر غلام علي الانہ، ابراهيم جويي، مولائي شيدائي، سومار شيخ، ڪاڪي ڀيرو مل، رائچند هريجن ۽ مرزا قليچ بيگ جھڙ محقق مليا، جن سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ جا پنڌ ڪري سنڌ تي تحقيق جي ڪتابن سان ڪٻٽ ڀري ڇڏيا. اڄ جنھن بہ محقق کي سنڌ جي ماحوليات کان وٺي ادب ۽ تاريخ تائين جنھن بہ شعبي ۾ ڪم ڪرڻو آهي، انھن استادن جا ڪتاب پڙهڻ کان سواءِ هڪ بہ وک اڳتي نٿو وڌي سگهي، ڇاڪاڻ تہ هي ماڻهو سنڌ جي ماحوليات کي ان جي ڦٽڻ کان اڳ نج شڪل ۾ ڏسي قلمبند ڪري چڪا آهن. مون لاءِ اهو ممڪن ئي نہ آهي تہ مان انھن سڀني محققن جا نالا هتي کڻي سگهان، جن پنھنجي عمر ڏيئي، سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، ماحول ۽ سماجي خوبين ۽ خامين جي ڇنڊ ڇاڻ ڪئي آهي.

ماحولياتي ڦيٽاري جو پھريون ذڪر

سنڌ ۾ ماحولياتي ڦيٽاري تي سڀ کان پھرين ڪنھن قلم کنيو؟ اهو ڪافي مشڪل سوال آهي پر جيڪڏهن ان جو جواب ڏيڻ ضروري آهي تہ مان شاھہ لطيف جو نالو کڻندس. جنھن پراڻ ڍوري واري وهڪري جي ڦٽڻ تي ڪجھہ بيت چيا. اهو شاھہ لطيف جو ئي زمانو هو جڏهن سنڌو نديءَ پراڻ وارو وهڪرو ڇڏي حيدرآباد ۽ ڄامشوري طرف کان وهڻ جي ڪوشش پئي ڪئي. شاھہ صاحب جي وقت ۾ پراڻ ڍوري جو اوج ختم ٿي ويو هو ۽ ڪوري کاريءَ سان گڏ بدين جا بندر بہ ڦٽڻ لڳا هئا. شايد ڪجھہ شهر ۽ آباديون بہ ڦٽي ويون هيون. ان موقعي تي شاھہ صاحب پراڻ ڍوري جي ڪنڌي تي بيھي ڪنڊي کي مخاطب ٿي پڇيو.

ڪرڪي ڳالهڙيون، ڪنڊا ڍور ڌڻين جون

ڪيئن سي راتڙيون، ڪنھن پر ڏينھن گذارئين؟

اهو شايد 1758ع جو سال هو، جڏهن پراڻ ڍور بلڪل سڪي ويو، شاھہ لطيف جي وفات جو سال 1751ع آهي.

بہرحال هلندڙ صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخ، فطرت، جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت تي خوب لکيو ويو آهي. تحريرون ڄڻ تہ سنڌ جي اصل حالت کي قلمبند ڪرڻ جي ڪوششن ۾ آهن. ان سلسلي ۾ اسان کي مقامي ليکڪن جا تاريخ ريگستان، لاڙ جو سير، پراڻو پارڪر ۽ سير ڪوهستان ج