”سسٽم“ جي بھتريءَ لاءِ اسٽالن گهرجي!

اربع 5 مئي 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

”سسٽم“ جي بھتريءَ لاءِ اسٽالن گهرجي!

پاڪستان ۾ الله جي مهرباني سان سڀ ڪجھہ آهي سواءِ هڪ شيءَ جي، ۽ اها شيءَ آهي ”سسٽم“ هر ماڻهو شاهدي ڏيندو تہ پاڪستان ۾ ڪو سسٽم ناهي، پاڪستان جو عوام تمام ذهين آهي ۽ چڱي طرح سمجهي ٿو تہ سسٽم ڇا ٿيندو آهي پر مون کي اها ڳالھہ سمجھہ ۾ نٿي اچي تہ جيڪا شيءَ پاڪستان ۾ موجود ئي ڪو نہ آهي، اهو ڪيئن سمجهي ويو آهي تہ سسٽم ڇاکي چئبو آهي؟ ”اڻ ڏٺي تي اعتبار“ اسان جي دين مذهب جو بنياد آهي. ان ڪري جڏهن سماج جا ڪي معتبر ماڻهو چون ٿا تہ ملڪ ۾ سسٽم ڪو نہ آهي! تڏهن سڄي خلق هڪ آواز ٿي چوي تہ ”سسٽم ڪو نہ آهي!“

ادا سائين! ”سسٽم“ ڪھڙي باغ جي موري آهي؟ ڇا اسيمبلي ۽ گورنر جي وچ ۾ هم آهنگيءَ کي سسٽم چئبو آهي يا سنڌ ۾ لياقت جتوئي کان اڳ جيتريون بہ حڪومتون ٺھيون، يا پاڪستان ۾ نواز شريف کان اڳ جيڪي بہ حڪومتون ٿيون آهن سڀ ”سسٽم“ هيون؟ ڇا ”سسٽم“ واري اصطلاح سياستدانن لاءِ آهي؟ ڪامورن لاءِ آهي، واپاري لاءِ آهي، خدمتن لاءِ آهي، فوج لاءِ آهي، پوليس لاءِ آهي، سهوليتن لاءِ آهي يا اهو محض هڪ رانديڪو آهي جيڪو چاٻيءَ تي هلندو آهي ۽ جنھن بہ فريادي اداري جي هٿ ۾ هجي، ان جي ذاتي ملڪيت هوندو آهي.

جيڪڏهن ايئن آهي تہ پوءِ حيرت آهي پر جيڪڏهن ايئن نہ آهي تہ پوءِ بہ حيرت آهي تہ اسان سسٽم کي تمام چڱيءَ طرح سمجهيو آهي ۽ ان مان واھہ جون معنائون ڪڍيون آهن! اهو نہ وساريو تہ اسان هڪ ڀڳل ٽٽل ۽ کنڊر بڻيل سماج ۾ ويھي سسٽم جي ڳالھہ ڪري رهيا آهيون ۽ هن شهر تي ڳجهون ڍونڍ تي جهٽ لاءِ لامرا هڻي رهيون آهن. آئون پڇان ٿو تہ جيڪڏهن ڪنھن شخص حور نہ ڏٺي آهي، اهو ڪيئن ٻڌائيندو تہ حور ڪيئن هوندي آهي ۽ جنھن شخص ڏائڻ نہ ڏٺي آهي اهو ڪيئن ٻڌائيندو تہ ڏائڻ ڪيئن هوندي آهي؟ ساڳي طرح هڪ ڊٺل سماج ۾ سسٽم کي ڳوليندڙ ماڻهن کان اهو پڇڻ بہ ضروري آهي تہ جناب سسٽم جو نڪ، نقشو ۽ رنگ روپ ڪھڙو آهي؟

يورپ ۽ آمريڪا مان ٿي موٽيل ماڻهو ٻڌائيندا آهن تہ ”سسٽم“ ڇا آهي؟ هو ڳالھہ ڳالھہ تي چوندا آهن ”سائين هتي سسٽم آهي، اسان وٽ ڪجھہ آهي ئي ڪو نہ. جناب اعليٰ جڏهن سسٽم ايترو اهم آهي ۽ ان کانسواءِ عوام ۽ حڪومت هلي بہ نٿي سگهي. ان صورت ۾ ”امپورٽ لائسنس“ تي ئي سهي، سسٽم ڇو نٿو گهرايو وڃي؟ ايٽم بم جي ٽيڪنالاجي تہ لڪ چوريءَ پھچيو وڃي پر سسٽم شايد ڪا اڃا بہ وڏي مشين آهي! جيڪا ڪو بہ هوائي يا بحري جهاز پاڪستان ۾ پھچائي نٿو سگهي. سنڌ جا وڏا دماغ ۽ بيورو ڪريٽ، سياستدان ۽ ”فارين رٽرن“ ماڻهو چوندا آهن. ”پاڪستان ۾ سسٽم کي لاڳو ڪرڻ ۾ اڃا پنجاھہ سال کپن ان ڪري هتي ڪنھن بہ پورهئي جو جواب ايندڙ پنجاھہ سالن تائين ڪو نہ ملندو!

آئون چوان ٿو، ”قادر، قادر آهي پر پادر بہ پادر آهي.“ جيڪڏهن حاڪمن جي نيت صاف هجي تہ ساڳئي پادر سان مارشل لا بدران سسٽم نافذ ڪري سگهن ٿا. سسٽم ڇا آهي؟ قاعدن ۽ قانونن تي ٺيڪ ٺيڪ طرح عمل ڪرڻ کي سسٽم چئبو آهي. مشڪل اها آهي تہ سياستدانن، فوجي ۽ سول بيوروڪريسي ۽ واپارين هر ڪنھن قاعدا قانون هاءِ جيڪ ڪرڻ شروع ڪيا ۽ ڪنھن کان بہ پڇاڻو ڪو نہ ٿيو. مهرباني ڪري هاڻوڪي احتساب ڪميشن واري پڇاڻي کي سسٽم جي بحاليءَ ڏانھن وڌندڙ وک سان تعبير نہ ڪيو!

ڳالھہ تڏهن آهي جڏهن ماڻهن جا ڪم ٿين. اهو ڪم جيڪو پنجن منٽن جو آهي يا جنھن کي حل ڪرڻ لاءِ پنجن منٽن اندر فيصلو ڪري سگهجي ٿو، اهو سالن جا سال ٽنگيل نہ هجي! سياستدانن پاڻ کي حڪومت سمجهي ڪامورن کي ذاتي نوڪر وانگر حڪم هلايو، چيف منسٽر صاحب سڄي صوبي کي ۽ وزيراعظم صاحب سڄي ملڪ کي والد صاحب جي جاگير وانگر هلايو! سمورا اختيار پنھنجي مٺ ۾ رکي ۽ نوڪريون وڪيائون، جڏهن نوبت اتي پھچي ۽ اها نقارن وانگر وڄڻ لڳي، تڏهن سسٽم ڪٿان پيدا ٿيندو؟

اسان ڏٺو تہ جمهوري دور جي موجودگيءَ ۾ قوم جا خادم قوم جا حاڪم ٿي ويا. جڏهن قوم جي ڀلائيءَ جي نالي ۾ سياستدانن پاڻ حاڪميت ڪئي تہ پوءِ فوجين ۽ ٿاڻيدارن ڪھڙو ڏوھہ ڪيو؟ پوءِ اسان ڏٺو تہ مارشل لا پاڻ هڪ سسٽم ٿي پيو، بيورو ڪريسيءَ جا ٺڳن وارا ٺاھہ پاڻ هڪ سسٽم ٿي پيا، مافيائون سسٽم بڻجي ويون ۽ جڏهن جڏهن بہ موقعو مليو زميندار ۽ ٿاڻيدار پنھنجو هڪ روايتي سسٽم ٺاهي رکيو! چئبو تہ هتي ڪو هڪ نہ، بيشمار سسٽم گردش ۾ آهن ۽ هر هڪ جو بنياد ڪرپشن تي رکيل آهي. اسان مسئلن کي اسان اڃا بہ سولي سنڌيءَ ۾ پڌرو ڪيون تہ شايد ايئن چئون تہ ڪرپشن ئي اسان جو سسٽم آهي!

گهگهر ڦاٽڪ تي بيٺل سپاهي جڏهن ٺٽي کان ڪراچي يا ڪراچيءَ کان ٺٽي ويندڙ واپاري مال کي ايئن لٽيندا آهن جيئن سنڌ جا ٻار ڪمند جي ٽراليءَ مان ڪمند جي لٺ ڇڪيندا آهن تڏهن ملڪ جي سسٽم جو عڪس نظر ايندو آهي. هرڪو، پرائي مال ۾ چڪ وجهڻ جي ڪوشش ۾ مصروف آهي ۽ ڪو بہ فرد ادارو ڪنھن بہ ماڻهوءَ جو جائز ڪم جيڪو چند منٽن ۾ ٿي سگهي ٿو، ڪرڻ لاءِ تيار ڪو نہ آهي.

منھنجو ذاتي ٽيليفون گذريل ٽن مهينن کان ”عارضي طور بند آهي“ جيتوڻيڪ تازه ترين (محض) لائين رينٽ وارو بل بہ پياريل آهي. مون مصري شاھہ کان ڪلفٽن ۽ ڪلفٽن کان آءِ آءِ چند ريگر روڊ ۽ چندريگر روڊ کان جيڪب لائين آفيس تائين جتيون گسايون آهن پر چون ٿا تہ اڃا ٻہ ٽي ٻيا بوٽ بہ گسندا. آئون تہ وري بہ خوش آهيان جو فقط ٽن مهينن کان پريشان آهيان. پر، ڪلفٽن ايڪسچينج ۾ مون کي هڪ انگريز مليو ۽ ڏاڍو اتساھہ سان چيائين، ”منھنجي خيال ۾، پاڪستان جو واحد ادارو پي ٽي سي ايل ئي آهي جيڪو بالڪل ايفيشنٽ آهي.“ جڏهن مون هائوڪار ڪئي تڏهن چيائين، ”پر ڏس! منھنجو فقط پنجن منٽن جو ڪم آهي جيڪو 1992ع کان هيل تائين پورو ڪو نہ ٿيو آهي! واسطيدار آفيسر جيڪڏهن کڻي انڪار ڪري تہ بہ منھنجي جند ڇٽي پوي ۽ آئون وڃي ڪنھن ٻئي ڌنڌي سان لڳان!“ مون کي ماٺ لڳي وئي ۽ پاڻ کي اڃا بہ گهڻو خوش قسمت سمجهڻ لڳس.

اسان وٽ مشڪل اها آهي تہ هر ڪم سينٽرلائزڊ آهي. جنھن بہ واسطيدار عملدار وٽ وڃون هو چوندو، ”هي ڪم منھنجي اختيار ۾ ناهي، وڏو صاحب ڪندو!“ توهان وڏي صاحب وٽ ويندا تہ هو اڃا وڏي صاحب جو حوالو ڏيندو. اڃا بہ افسوس جي ڳالھہ اها آهي تہ سرڪاري عملدار ۽ سياسي عوامي نمائندا عوام کي ”ڪتو، ڀڪشو ۽ چور“ سمجهي در کان اندر ٽپڻ نٿا ڏين. جڏهن تہ سرڪاري آفيسر پاڻ عوام جو پگهاردار خادم هوندو آهي.

توهان جڏهن بہ صاحب وٽ ڪم سان ويندا صاحب ”گشت تي يا وري ميٽنگ“ ۾ هوندو! مون کي سمجھہ ۾ نہ ايندو آهي تہ ڪامورا پاڻ ۾ ڪھڙيون خفيہ ميٽنگون ڪندا آهن! آئون هڪ وزير صاحب جي آفيس ۾ ”بيڪ ڊور انٽري“ مان اندر پھتس، جتي هو ٽن ڪلاڪن کان مسلسل ”ميٽنگ“ ۾ هو ۽ دروازي تي عوام جو هجوم وڌندو پئي ويو. مون اندر وڃي ڏٺو تہ وزير صاحب ڪجھہ خوبصورت ڇوڪرين سان راز نياز ۾ ميٽنگ ڪري رهيو هو!

توهان سسٽم جي ڳالھہ ٿا ڪيو ۽ سمجهو ٿا تہ اهي حضرات توهان کي