ڳُجهڙي ڍورو ڪرهي

هي ڳُجهڙي ڍورو هو. ڳُجهڙي انڪري ٿي چيائون ته سچ پچ ڪجهه ڳُجهڙو هو. ڪو ٻاهريون ماڻهو گمان به نه ٿي ڪري سگهيو ته ڪو هتي ڍورو هوندو.

”زبردست!“ مون ڏسندي ئي دل ۾ نعرو هنيو ۽ سڀئي هڪدم ماپون وٺڻ ۽ ان جا ٻيا تفصيل وٺڻ ۾ مصروف ٿي وياسون. ڪو آرڊينيٽس به ملي ويا جيڪي ڪالهه ديهه تؤنگ ڇڏڻ کانپوءِ ملڻ بند ٿي ويا هئا.

هي ڪُل 50-48 ميٽر ڊيگهه جو ٽه سطحي بند آهي جنهن جي بنياد ۾ ويڪر 8 ميٽر ۽ مٿئين حصي جي ويڪر تقريباً 4 ميٽر آهي. ان کان به مٿي سطح جي ويڪر 1.50 ميٽر آهي. هن وقت ڪِرهيءَ جو 6 ميٽر حصو وچ مان لڙهي ويل آهي، باقي سلامت بيٺي آهي. بند جي خاص ڳالهه ان ۾ ٻن سطحن تي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڳڙکيون آهن. هيٺين ڳڙکي تقريبن 4 ميٽرن جي اوچائيءَ تي آهي، هيءَ اها ئي سطح آهي جتي ڪرهيءَ جي ٻي سطح گهٽجي 4 ميٽر ويڪري ٿئي ٿي اها ڳڙکي 0.60x0.75 ماپ جي ۽ 4 ميٽر آرپار اونهي آهي. ٻي ڳڙکي تقريباً 5 ميٽر اوچائيءَ تي ان هنڌ آهي جتي ڪرهيءَ جي ٽين سطح گهٽجي 1.5 ميٽر بچي ٿي. ان ڳڙکي جي ماپ به تقريباً ساڳي آهي. هن وقت بند جي قائم ۽ ڊٺل پوزيشن ڪجهه هن ريت آهي: 32 ميٽر قائم + 6 ميٽر ڊٺل + 10.50 ميٽر قائم (ڪُل 48.50 ميٽر). جيئن ته هي بند هن مهل ڀڳل آهي ان ڪري استعمال جوڳو نه آهي. هي بند بنيادي طرح پاڻي روڪڻ لاءِ هو ته جيئن ان جي اوڀر ۾ ڍوري کان ٻاهر جون زمينون آباد ٿي سگهن. هيءَ ڪرهي تاريخ کان آڳاٽي دور ۾ آبپاشي نظام جو عاليشان مثال آهي.



اَڪ پٽِي دڙو:

ڳجهڙي ڍوري جي دريافت جي نشي ۾ سرشار اسان جڏهن واپس اوڀر طرف ٻنين ۾ نڪتاسين ته ”ڳجهڙو“ بُٺن جي اوڀر واري لاهيءَ تي ڪجهه پرڀرو ايوب جهمريون هڻي رهيو هيو، ”توهان ايڏانهن ڪيڏانهن ويا هئا، سائٽ ته هتي آهي!“ هن ماڳ جو نالو ’اَڪ پٽي‘ آهي.

ڳوٺ مير حسن گبول ۽ ڳوٺ جُڙيو ڇٽو جي ڀرسان هي سچ پچ ته هڪ وڏي سائٽ هئي. ٺپي دار ٺڪرين جي هڪ وڏي سائٽ جنهن جي حالت خراب هئي. مقامي ماڻهن خزاني جي لالچ ۾ ڏاڍي بي درديءَ سان ان ۾ وڏيون کڏون هڻي هيٺ مٿي ڪري ڇڏيو آهي. هنن کي هتان ڪي ٻُڌڪيون مورتيون به مليون هيون جيڪي هنن وڪڻي ڇڏيون هيون. اسان کي اهو ماڻهو (ابراهيم ڇٽو) به مليو جنهن اها کوٽائي پاڻ بيهي ڪئي ۽ ڪرائي. هن کي ان مان ٻه خاص شيون مليون، هڪ گڏي ۽ هڪ ڪٽورو.

”اهي ڪٿي آهن؟“ مون پڇيو.

”گُڏي لک روپين ۾ وڪڻي ڇڏيم!“ ابراهيم ڇٽي چيو.

”لک رپئي ۾ !؟“ مون حيرت ۾ سوال ڪيو.

”محنت به ته ڏس نه!“ هن سائٽ ڏانهن اشارو ڪيو جنهن کي وڏي ظالماڻي نموني کوٽي مڪمل تباهه ڪيو ويو هو.

”بس يَـرَ!“ بخاري صاحب ٿڌو ساهه کڻي چپ ٿي ويو. هي ماڳ تؤنگ ماٿريءَ جو حصو آهي. خود تؤنگ جو چشمو هتان گهڻو پري نه آهي، جتي هاڻي اسٽوپا جهڙو دڙو بيٺو آهي.

اَڪ پٽي ماڳ تان ٽامو، چوڙيون، ٺپي دار ٺڪريون ۽ ڪارو ٺڪر ملي ٿو جنهن جي بنياد تي بخاري صاحب جو خيال آهي ته هي دڙو گهڻو ممڪن آهي ته نيم تاريخي دورو تائين قدامت جو هجي!

اڪ پٽي ماڳ تان واپسيءَ کان پوءِ ايوب ڪٿي به نه بيٺو، سڌو ٿاڻي بولا خان جو رخ ڪيائين، ڇو ته روزو کلڻ ۾ باقي ڏهه پندرهن منٽ هئا، ۽ هن کانپوءِ اوندهه ۾ آرڪيالاجيءَ جي حوالي سان ڪو ڪم ممڪن به نه هو. جيپ اونداهيءَ ۾ ور وڪڙ کائي کائي نيٺ پنڌ کٽايو. اڄوڪو ڏينهن به ڪافي سخت گذريو هو.





خميس، 28 آڪٽوبر 2004ع:

صبح جو ساڍي چئين ڌاري ئي اک کلي وئي، بخاري صاحب به جاڳي چڪو هو. بسترو ڇڏڻ ۽ اڄوڪي ڪم جي تياري وٺڻ جو وقت ٿي ويو هو. پوڻا پنج وڳا ته همراهه سحري ڏيئي هليو ويو. اڄ منهنجو جسم چُور چُور ۽ دل چور لڳي پئي هئي. چئن ڏينهن جي ٿَڪ سبب آڪُڙ ٿي پيو هو. بخاري صاحب منهنجو حال ڏسي کِليو، شايد پاڻ به اهڙي ڪيفيت ۾ هجي! چيائين، ”ڀڳت ڪنور ڪنور ڳاتو آهي ته ... چور چور آهين، چوريءَ جا ڪم ڄاڻين ٿو!“

”بخاري صاحب! شيطان تمام لُچو آهي، ڀلي ته کڻي رمضان شريف جو مهينو آهي. ڏسو نه! اڄ سُست ڪري وڌو اٿس، علم جي تلاش کان جهلي بيهي ٿو رهي!“ مون عذر ڏنو.

”ماشاءَاللّھ، ته به هلبو! ٿَڪَ جون گوريون کائي ڇڏبيون!“ بخاري صاحب چيو ۽ درد ۾ جهونگارڻ لڳو،

”تُو ني هاءِ! ميري زخم جگر ڪو ڇُو ليا!“

”ڳائڻ وڏي ڳالهه آهي، آئون پيشه ور ڳائڻن جي ڳالهه نٿو ڪريان “ بخاري صاحب چيو، ”پر جڏهن ڪو ڳائڻو ڪا سِٽ پنهنجي منهن سان يا ويٺي ويٺي ڳائي ٿو تڏهن مٿس طاري ٿيل ڪيفيت مان کيس سڪون ملي ٿو.“

واقعي! ڳائڻ جي ڪيفيت طاري ٿيڻ به ڄڻ عبادت ۾ کوئجڻ جي ڪيفيت آهي. سچ پچ ته سُر نڪري ئي تڏهن ٿو جڏهن ڪا خاص ڪيفيت طاري ٿئي ٿي ... ڄڻ ته هڪ قسم جو درد اٿيو هجي ۽ ان تي پَـهو رکيو ويندو هجي! ان حال ۾ جڏهن ماڻهو ڳائي ٿو تڏهن ڄڻڪ قدرت هن جي زخمن تي پَـهو رکي ٿي ۽ پوءِ ماڻهو نارمل ٿئي ٿو.

”الصلواة خير من النَوم!“ نماز ننڊ کان بهتر آهي! مولوي صاحب اذان ڏني.

اسانجي مقرره پروگرام موجب اڄ سُومار برفت کي اسان جو سونهون ٿيڻو هو. هي همراهه گهڻو تڻو ديهه ٿاڻي بولا خان جو واقف هو. نيٺ سومار آيو، هن کان پروگرام ورتوسون، ”اڄ ڇا ڇا ڏيکاريندين؟ ڪٿان هلبو؟“ هي هڪ قسم جو ذهني سطح تي هوم ورڪ هو.

”منهنجي خيال ۾ هِتان بارڻ جي ڪپ سان ’کريي ساٿ‛ وارا ڪوٽيرا ڏسندا پوءِ سڌا هلون دروات تي، دروات ٽپي 80-70 ڪوٽيرا ڏسي، پوءِ جيلانيءَ جي ڀِٽَ ڏسي واپس ٿيون.“ سومار پنهنجو پروگرام ڏنو.

صبح جو 6.30 تي اسان ريسٽ هائوس ڇڏيو. ڊيزل ڀرائڻ لاءِ پمپ تي بيٺاسون. الائي ڇو اڄ بخاري صاحب کي سومار برفت تي ويساهه نه پيو ٿئي. ڪنھن سنهي ٿلهي ڳالهه تي ٿورڙي دير ٿي ته چيائين، ”لڳي ٿو ته اڄ دشاشـُول آهي!“

” دشاشـُول وري ڪهڙي بلا آهي؟“ مون پڇيو.

”علم فلڪيات ۾ ستارن جي پاڻ ۾ مخالفت يا ٽڪراءَ جي صورت کي ’دشاشـُول‛ چوندا آھن. جوتشي اهڙي موقعي تي چوندا آھن، ’اڄ دشاشُول آهي! ‛ ... يعني اهڙي موقعي تي ماڻهوءَ کي ڪابه چرپر نه ڪرڻ گهرجي، ماٺ ڪري هڪ هنڌ ويهڻ گهرجي ڇو ته ان وقت ستارا سندس فائدي ۾ نه هوندا! ...“ بخاري صاحب چيو، ”اسلام آباد ۾ اسان جو هڪ آفيسر ڪاظمي صاحب اڪثر اهو لفظ استعمال ڪندو هو، هُـو خاص موقعن تي هڪ ٻيو لفظ به استعمال ڪندو هو، ’آپا ڌاپي‘ يعني افراتفري!“

ان دشاشول ۽ آپا ڌاپيءَ وارن احساسن جي باوجود ڪم ته ڪرڻو هو. پر اٿندي ئي صبح وارو رستو بدلجي ويو.



محمد علي اصحابي گبربند:

هاڻي اسان چوهڙ لڪ طرف منهن ڪيو. پر لَڪ کان ٿورو ئي اڳ کاٻي پاسي يعني اتر اوڀر طرف روڊ ڇڏي هڪ ڪلوميٽر پٿريلي واٽ وٺي هلندا وياسون، هي ڪجهه لاهي دار ور وڪڙ واٽ ۽ سوڙهي وادي هئي. هيءَ ديهه ڏيسوئي هئي.

”محمد علي اصحابي ڪير ۽ ڪڏهن هو؟ ان درويش جي ڪهڙي ڪهاڻي آهي؟“ انهن سوا�