گوھر بند

۽ ٻيا تفصيل نظر انداز ڪري ڪهاڻيءَ جي عروج کي پنهنجو موضوع بڻايو آهي ته متارا ڇو مئا؟ شاهه صاحب متارن جي موت، موکيءَ جي ڪلالڪي ڪرت ، ڪيف ۽ ويڻ کي اهميت ڏني ۽ بس. هن جو متارن جي ذاتين ۽ ٻئي ڪاروبار سان واسطو ئي ڪونه هو. شاهه صاحب جو هڪ تڪيو گڏاپ جي ڀرپاسي ۾ به آهي، جيڪو هتان سندس پنڌ کي ثابت ڪري ٿو. اهو تڪيو گڏاپ کان 12 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ موکي - کار روڊ تي آهي.

عام روايت آهي ته موکي ناتر جي ڌيءُ هئي. اها ناتر جيڪا مومل جي ڪاڪ محل ۾ شهزادن کي اندر ته وٺي ويندي هئي پر پوءِ هٿ ڇڏائي گم ٿي ويندي هئي.. جڏهن مومل عمر ڪوٽ ويجهو چکيا تي چڙهي، ان کانپوءِ ناتر جيڪا ميرپور ماٿيلي کان لڊاڻي ۽ پوءِ عمر ڪوٽ تائين مومل سان گڏ هئي. اهو علائقو ڇڏي ان پاسي هلي آئي جيڪو هاڻي ڪراچيءَ جو اوڀر ۽ ملير ضلعي وارو آهي.

مومل لڳ ڀڳ سن 1385- 1400 ع ۾ پاڻ ساڙي ماريو هو. ان کان ترت پوءِ ناتر گڏاپ پاسي پنڌ ڪيو ۽ اچي هتي آباد ٿي. ناتر کي ڪـُـل ست ڌيئرون هيون، جن جا نالا اڄ به ڪراچيءَ جي مختلف ديهن تي آهن. موکي، سونل (سونگل)، سپرا (صفوران)، تائيسر، مٺان، الله ڦائي ۽ سکان. چون ٿا ته کين هڪ پٽ مهادل هو. ناتر هتي هيبت نالي هڪ ماڻهوءَ سان شادي ڪئي هئي ۽ پنهنجي اولاد کي پنهنجي هٿن سان زمين ورهائي ڏني هئائون. پر گل حسن ڪلمتيءَ جو چوڻ آهي ته هيبت خان گهڻو پوءِ جي ڳالهه آهي ۽ هن جو ناتر جي قصي سان ڪو به واسطو نه آهي.

ناتر نارا ٿر وٽ اچي رهي هئي ۽ هتي هڪ مسافر خانو کوليو هئائين . هي ماڳ بندرگاهن، ڪيچ مڪران ۽ سنڌوءَ وارن شهرن ڏانهن ايندڙ ويندڙ سوداگرن ۽ مسافرن لاءِ ڄڻڪه هڪ منزل يا چوراهو هو. ناتر شراب ٺاهڻ ڄاڻندي هئي جو هوءَ محل ۾ به ڪم ڪندي هئي. ساڳيو هنر ناتر کان موکيءَ کي مليو جنهن ماءُ جي مرڻ کانپوءِ ساڳئي مسافرخاني ۾ مئخانو به کولي ڇڏيو، جيڪو مسافرن جي اچ وڃ سبب پري پري تائين مشهور ٿيو. ان ئي شهرت سبب متارا به هن مئخاني جا گراهڪ ٿيا ۽ ايندي ويندي اتي ترسندا هئا. متارا ڪٿان ايندا هئا ۽ ڪيڏانهن ويندا هئا؟

مقامي ماڻهو ٻڌائين ٿا ته ڪجهه وقت اڳ تائين ٿاڻي بولا خان ۽ سري واري پاسي کان ڪي ماڻهو هتي ايندا هئا ۽ گل وجهي دعا پڙهي هليا ويندا هئا. هنن بابت وڌيڪ تفصيل معلوم نه ٿي سگھيو پر جيڪڏهن ايئن آهي ته پوءِ چئي سگھجي ٿو ته متارا سنڌ جي ڪوهستان واري علائقي مان ايندا هئا ۽ ڇاڪاڻ ته هو هڪ مقرر عرصي کانپوءِ اتان لنگھندا هئا ان ڪري تجويز ڪري سگھجي ٿو ته هو هڪ مقرر واٽ تان انڪري لنگھندا هئا جو هو ڪنهن اهڙي وکر جو ڪاروبار ڪندا هئا جنهن جو تعلق مـُـندن سان هو. سنڌيءَ ۾ لفظ ’متارا‘ جون ٻه معنائون آهن: هڪ ’مت وارو ۽ سمجهدار‘ ، ٻيو ’متارو، سٻر يا پهلوان‘ پر انهن ٻنهي معنائن مان اها خبر نه ٿي پوي ته سندن اصل ڪرت ڇا هئي، سواءِ ان جي ته هو گھوڙيسوار ۽ پري پري جو پنڌ ڪندڙ مهم جـُـو هئا.

هڪ روايت موجب هو چيٽ جي چانڊوڪين ۾ ۽ پوءِ ڇهن مهينن بعد ايندا هئا. هتي ڪَتيءَ کان چيٽ تائين شراب جي مند هئي ۽ موکي جو شراب نج هو.



”آڻــــي اُتـــر واءَ، مـوکـيءَ مـــٽ اُپـــٽـــيــا،

متارا تنهن ساءَ، اچن سر سنباهيو.“



(ڪلياڻ)

سگھڙن پنهنجي شاعريءَ ۾ متارن لاءِ ’سر ڌڻي‛ جي وصف استعمال ڪئي آهي. ’ سري‛ ٿاڻي بولاخان طرف هڪ علائقوآهي. ساڳي وقت ســرو شراب ۽ زهر کي به چيو ويو آهي. انڪري چئي نٿو سگھجي ته هتي ’سري ڌڻي‛ مان مراد سري علائقي جا سردار وٺڻ گھرجي يا خمار وارا شراب / زهر پيڻ وارا وٺڻ گھرجي.

متارن جون قبرون سپر هاءِ وي ٽول پلازه (ڪراچي) کان اتر طرف ويندڙ گڏاپ روڊ تي اٽڪل 15 ڪلوميٽر پري نارا ٿر ٽڪريءَ تي آهن. سنڌيءَ ۾ ٽڪريءَ کي ۽ پڻ قبر کي بـُـٺي به چئبو آهي. جڏهن ته شراب چڪائڻ لاءِ بٺيون هونديون آهن. موکيءَ جي قبر نارا ٿر کان ٽي چار ڪلوميٽر جي پنڌ تي اولهه طرف آهي جتي سندس مئخانو هو. اهو منظر شاهه لطيف هن بيت ۾ لکيوآهي.



”موکيءَ مٺو نه گھريا، وِهه نه وهاٽيا،

سرڪي ڪاڻ سيد چئي، اُتي ٿي آٽيا،

جي ڳالهين ڳڱاٽيا، تن بــٺن پاسي بـُـٺيون.“



(يمن ڪلياڻ)

متارن جون قبرون نارا ٿر ٽڪريءَ جي اولهه واري ڇيڙي تي آهن. ان کان ڪجهه اوڀر پاسي هڪ مٿاهين چوٽيءَ تي ڪي ٻيون قبرون آهن. ٻه قبرون 16 – 16 فٽ ڊگھيون آهن. ان کانپوءِ اڌ گول جهڙي ديوار جي ڀر ۾ ٻه عدد ڊٺل چوکنڊيون آهي. نارا ٿر جي اتر ۾ پڻ هڪ قبرستان آهي. جنهن ۾ چار عدد گھاڙيون (گھڙيل قبرون آهن). هي جوکين جو قبرستان آهي. هتي ئي ڪنهن هنڌ برفتن ۽ جاکرن جي جنگ لڳي هئي جنهن ۾ جوکين، ڪلمتين ۽ نومڙين جاکرن جو پاسو کنيو هو، ان هوندي به جاکرا جنگ هارائي ٺٽي ۽ لسٻيلي ڏانهن هليا ويا هئا.