گل حسن ڪلمتي

گل حسن ڪلمتي : ڪراچيءَ جا لافاني ڪردار



گل حسن ڪلمتيءَ کي آئون تڏهن کان سڃاڻان جڏهن هو منهنجي ننڍي ڀاءُ اطهر سان ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ پڙهندو هو. شايد صحافت واري شعبي ۾ پڙهندو هو. اسان جي پهرين ڪچهري شايد87 ـ1986 ۾ ٿي هئي، جڏهن اسان موکي متارا سوسائٽي ٺاهي، ۽ اها سرد رات اسان نارا ٿر تي هڪ مچ ڪچهريءَ جي صورت ۾ گذاري هئي. ان رات اسان جي سٿ ۾ انور پيرزادو، انور بلوچ، انور ٻروچ، مرتضيٰ بلوچ، ۽ ٻيا ساٿي هئا. پر گل حسن سان ڪنهن سفر ۾ اسان جو پهريون ساٿ 1991 ۾ ٿيو جڏهن اسان مهير جبل ۽ مول ماٿرين ۾ ان خيال سان ماڳ ڳولي رهيا هئاسين ته هن علائقي ۾ سياحت لاءِ ڪهڙيون جايون ٿي سگهن ٿيون. ان کان پوءِ مهير کان اولهه ۾، توڙي اوڀر ۾ تراڙيءَ جي پوٺن تي حديرن ۽ پراڻن قبرستانن جي ڳولا ۾ اسان ان علائقي ۾ رلندا رهياسين. اسان ته پوئتي موٽي آياسين پر گل حسن اڃا ڪونه موٽيو آهي. اڄ به ڇنڇر ۽ آچر تي ڪيچ مڪران کان ڀنڀور جي پُراڻي واٽ جي کوج ۾ نڪري ويندو آهي. صحرا گرد صحرا ڏانهن نڪرندا آهن ته پوءِ ڏاڍي مشڪل سان موٽندا آهن.

مون کان جڏهن به ڪو پڇندو آهي ته پُراڻي ڪراچيءَ تي سڀ کان سُٺو مواد ڪهڙي ڪتاب ۾ آهي؟ تڏهن آئون بي ڌڙڪ چئي سگهندو آهيان ته ”ڪراچيءَ تي مواد کپيوَ ته گل حسن ڪلمتيءَ جو ڪتاب ’ڪراچي، سنڌ جي مارئي‘ پڙهو. ان کان بهتر مواد توهان کي انگريزي توڙي اڙدوءَ ۾ به ڪونه ملندو !“ ان جواب تي اسانجا غير سنڌي اسڪالر هٿ مَهٽيندا رهجي ويندا آهن، ۽ چوندا آهن ته ”سائين ڪلمتي صاحب کي اهو ڪتاب انگريزيِءَ ۾ لکڻ کپندو هو، هاڻي، اسان ڪيئن پڙهي سگهنداسين؟“

اها سندن بدقسمتي آهي جو هو سنڌ ۾ هڪ جنم گذارڻ کان پوءِ به سنڌيءَ ۾ موجود علمي ذخيري مان فائدو وٺي ڪونه ٿا سگهن. مون کي سندن لاتعلقي ۽ بي وسيءَ تي ڏک آهي ... پر ان لاءِ هو پاڻ ذميوار آهن. اسان ته هنن لاءِ فقط دعا ئي ڪري سگهون ٿا.

ڪتاب سنڌيءَ ۾ لکڻ گهرجي يا انگريزيءَ ۾؟ اڄڪلهه دانشورن جو هڪ وڏو طبقو ’انگريز‘ ٿي ويو آهي. هي طبقو انٽرنيشنل سطح تي مڃتا يافته اسڪالر ٿيڻ چاهي ٿو، پر سندن بدقسمتي آهي ته تحقيق جو سڄو مواد برپٽن ۾ مقامي ٻولين ۾ ٽڙيو پکڙيو آهي، جيڪي اسڪالر حضرات لائبررين ۾ ڪم ڪرڻ جا عادي آهن، ۽ عالمي سطح جا اسڪالر ٿيڻ چاهين ٿا، انهن کي جڏهن ڪو ”شارٽ ڪٽ“ نٿو ملي ته پوءِ گل حسن جهڙن صحرائي خاڪ ڇاڻيندڙن تي زور وجهڻ لڳن ٿا ته ”عالمي سطح جا محقق ٿيو، سنڌي ٻوليءَ جي کوهه مان ٻاهر نڪرو! ۽ انگريزيءَ ۾ تحقيق ڪيو!“

ادا! ڀلي ڪريو! توهان کي ڪنهن جهليو آهي؟ پر توهان کي گل حسن جو مواد انگريزيءَ ۾ کپي ته ڪنهن به اداري کي ويهاري ان کي چئو ته هي ڪتاب انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪرائي وٺي. پر اي عالمي سطح جا محقق صاحبو! توهان مهرباني ڪري گل حسن ڪلمتيءَ کي اِهي پٽيون نه پڙهايو ته هو انگريزيءَ ۾ لکي. جيڪڏهن گل حسن هي ڪتاب سنڌيءَ ۾ نه لکي ته ڇا توهان لکي ڏيندؤ؟ ڇا اسان کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ههڙا ڪتاب نه لکڻ گهرجن؟ جيڪڏهن گل حسن هي ڪتاب سنڌيءَ ۾ نه لکي ها ته ڇا اسان سنڌي لوڪ ڪراچيءَ بابت هيڏي عاليشان معلومات کان محروم نه ٿي وڃون ها؟ ۽ ڇا ڪو ” انگريز“ محقق اچي هي ڪتاب اسان کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري ڏئي ها؟

منهنجي ته اها خواهش آهي ته هڪ ’انگريزي ـ سنڌي ٽرانسليشن بورڊ‘ جوڙيو وڃي، جيڪڏهن سرڪار ڪنگلي ٿي وئي آهي ته پوءِ اسان کي پاڻ ۾ ڦوڙي ڪري اهڙو ڪو ادارو قائم ڪرڻ گهرجي. جنهن ۾ سنڌيءَ جا سُٺا ڪتاب انگريزيءَ ۾ ۽ انگريزيءَ جا اهم ڪتاب سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيندا رهن. هيءُ سياسي ۽ سرڪاري مداخلتن کان آجو هڪ مستقل ادارو هجي جيڪو هر وقت ڪم ۾ مصروف هجي. منهنجي توريل تڪيل راءِ آهي ته سنڌ توڙي پاڪستان ۾ علم جي راهه ۾ انگريزيءَ جي حوالي سان ٻولين جي ديوار (language barrier ) موجود آهي، جيڪا 97 سيڪڙو ماڻهو پار ڪري نه سگهيا آهن. ڇا توهان فقط ٽي سيڪڙو ماڻهن لاءِ ڪتاب لکندا ۽ ڇاپيندا؟ پڙهيلن کي پڙهائيندا، ۽ خدا جي باقي خلق علم جي اڃ اکين ۾ اوتيندي رهندي؟ انگريزيءَ تي زور ۽ مقامي ٻولين جي حوصلي شڪني، اصل ۾ هڪ خاص طبقي جي هٿان علم تي ’هڪ هٽِي‘ قائم رکڻ واري پراڻي روايت جو حصو آهي.

منهنجي گذارش اها آهي ته سڀ ٻوليون مقدس ۽ احترام جوڳيون آهن ڇاڪاڻ ته هر ٻوليءَ ۾ علم جا ڀنڊار آهن. پر محققن کي ٻوليون مٽائڻ جي ترغيب نه ڏيو، ان سان تحقيق ۽ تحرير جو روح نڪري وڃي ٿو. هر دانشور کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ لکڻ گهرجي، اڳتي هلي اهو ڪم جنهن به ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿئي! ان جهڙي چڱي ڳالهه ٻي ڪهڙي؟ آئون سنڌي قوم جو يونين ڪائونسل سطح تي به چونڊيل نمائندو نه سهي، ته به سڄي قوم پاران گل حسن جو ٿورائتو آهيان جنهن پنهنجي ٻوليءَکي مانُ ڏنو، ۽ پنهنجي ٻوليءَ ۾ پنهنجن ماڻهن لاءِ پوري اُتساهه سان هڪ عاليشان علمي ڪتاب پيش ڪيو. هاڻي جڏهن ان ڪتاب (ڪراچي، سنڌ جي مارئي) جو پڙاڏو عالمي سطح تي پهتو آهي ته انشاءَ الله جلد ئي ان جو چئن پنجن ٻولين ۾ ترجمو پڌرو ٿي ويندو. دلجاءِ ڪريو.

مان پاڻ کي درست ڪريان، ته گل حسن صرف ’ڪراچي ، سنڌ جي مارئي‘ هڪ ڪتاب نه، پر کوڙ ڪتاب لکيا آهن. ۽ مان چاهيندس ته هو اڳتي به پنهنجي ٻوليءَ ۾ لکندو رهي ۽ سنڌي تحقيقي ادب ۾ سٺا ڪتاب شامل ڪندو رهي. خدا ڪري ته کيس انگريزي وائرس نه لڳي!

توهان ڏٺو ته ويجهي ماضيءَ ۾ ڪي ٽي اين تان”تاريخ“ پروگرام هليو. جڏهن ڪراچيءَ جو قصو کنيائون ته فيض کوسي کي ڪراچيءَ تي گل حسن ڪلمتيءَ جو ڪتاب کڻڻو پيو، بلڪه، ان ڊاڪيومينٽريءَ ۾ گل حسن خود ڪراچيءَ جي تاريخ جا تفصيل بيان ڪندو پئي ويو.

مون اڃا تائين گل حسن کي ان ڪتاب تي تحريري مبارڪ نه ڏني آهي. اها ڏيئي وٺان ته اڳتي هلان! گل حسن توکي ”رٺل شهر جي ڪهاڻي“ کان پوءِ ”سنڌ جي مارئي“، لکڻ تي مبارڪ هجي.

گل حسن ڪراچيءَ جي تاريخ ۽ واقعن کي سهيڙي اهڙو دستاويز تيار ڪيو آهي، جيڪو قومن جي عالمي عدالت ۾ ثبوت طور پيش ڪري سگهجي ٿو ته ڪراچي، جيڪا اڄ قبصه گير مافيائن جي هٿ ۾ آهي، سنڌين جي ملڪيت آهي. اهي سنڌي جيڪي ڪراچيءَ ۾ ريڊ انڊين ٿيندا پيا وڃن. بلوچستان ۾ بلوچ هڪ لفظ استعمال ڪندا آهن، ”جدگال“. جدگال معنيٰ ’جدا ڳالهه‘ ، يعني ’غير بلوچ‘، ’ڌاريو‘. ڪالهه تائين لفظ جَدگال جي جيڪا معنيٰ هئي، سا هئي، اڄ جي سنڌي سماجي لغت ۾ فقط اهي ماڻهو جَدگال آهن، جيڪي سياسي طرح سنڌ جي معاشي ۽ ثقافتي معاملن ۾ اصلوڪن ماڻهن کان لاتعلق رهن ٿا، ۽ ڄؤرن وانگر سنڌ جو رت چوسين ٿا.

شڪر آهي ته انهن جَدگالن ۾ اڃا به ڪي ’تاريخ پسند‘ ماڻهو آهن، جيڪي سنڌ سان محبت رکن ٿا. جناب عارف حسن جي تحقيق ٻڌائي ٿي ڪراچيءَ ۾ اڄ به سنڌي، بلوچ، ڪڇي نسل جا اصلوڪا ماڻهو تعداد ۾ 39 لک آهن. هي ءَ تمام وڏي طاقت آهي، جيڪڏهن پاڻ ۾ متحد هجي. آئون ڪر