گجو، تاريخ کان آڳاٽو ماڳ

گجو، تاريخ کان آڳاٽو ماڳ

مسٽر اين جي مجمدار آرڪيالاجيءَ جو معتبر نالو آهي. سندس ڪنهن به راءِ کي سولائيءَ سان ۽ تڪڙ ۾ رد ڪري نٿو سگهجي. هن ٿرڙو ٽڪريءَ تي ڪنهن باقاعدي آباديءَ واري خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو آهي ته اتي جاين جا نشان نٿا ملن. هُو صاحب هن ماڳ کي چقمقي پٿرن مان اوزار گهڙڻ جو ڪارخانو سمجهي ٿو، پر ڪارخاني لاءِ جنهن خام مال يعني چقمقي پٿر جي ضرورت پوندي هوندي، ان جو هتي ڪو به قدرتي ذخيرو موجود نه هو. ٿرڙو ٽڪريءَ تي چقمقي پٿر (flint) اوپري شئ آهي. مسٽر مجمدار هن ماڳ کي پٿري اوزارن جو ڪارخانو ان ڪري قرار ڏنو آهي، جو هن کي هتان cores يعني اهڙن چقمقي پٿرن جا ٽڪرا مليا، جن کي ڇِلي انهن مان اوزار گهڙيا ويا هئا. انهن چقمقي پٿرن کي ڇلي انهن مان اُڇر (پٿر جون ڇُريون blades) ٺاهيا ٿي ويا. cores ته پٿري دور جي ڪنهن به ماڳ تان ملي سگهن ٿا. ان ڪري اهو دليل گهٽ مضبوط لڳي ٿو ته هتي محض هڪ ڪارخانو هو. هونئن به جيڪڏهن هتي محض هڪ ڪارخانو ئي هو ته پٿري دور جي ماڻهن وڏي جاکوڙ ڪري هتي پٿرن جون تمام موڪريون ديوارون ڇو ٺاهيون؟ اهي ديوارون هن وقت به 10-15 فٽ ويڪريون ۽ 5-6 فٽ اوچيون آهن.

اين جي مجمدار چوي ٿو ته، ”هتي آباديءَ جو ڪو به نشان ڪونهي ۽ ٽڪريءَ تي مٽيءَ جو تهه فقط ڪجهه انچ آهي، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته هي محض چقمقي پٿر گهڙڻ واري صنعت جو مرڪز هو ۽ هتي ڪا باقاعدي رهائشي آبادي ڪونه هئي.“ بهرحال، مجمدار ٿرون ٽڪريءَ تي پٿرن مان اُڇر ۽ ٻيا اوزار گهڙيندڙ ڪاريگرن ۽ سندن ڪٽنبن لاءِ رهائشي گهرن واري هنڌ جي نشاندهي نه ڪئي آهي، جتي هُو رهندا هئا. اِهو سوال ان وقت وڌيڪ اُڀري اچي ٿو، جڏهن اسان کي ٿرون ٽڪريءَ جي ڀرپاسي ۾ پٿر جي پڇاڙڪي دور جي ٻي ڪا به آبادي نظر نٿي اچي.

اين جي مجمدار 1927ع کان 1933ع تائين سنڌ ۾ کوجنائن جي سلسلي ۾ جهرڪن کانپوءِ ٿرون ٽڪريءَ ڏانهن ويو هو، جيڪا ٺٽي ۽ گهاري جي وچ ۾ ٺٽي کان ڏهاڪو کن ميل اولهه ۾ آهي. هيءَ ننڍڙي ٽڪري سورجاڻي ۽ مڪليءَ جي ڪا ڇاڙ آهي. اها وسيع پٽن ۾ ٽيهه پنجٽيهه فٽ اوچي ٽڪري آهي. مجمدار کان اڳ مسٽر ڪارٽر هتان ٿي ويو هو، جنهن جو ذڪر هينري ڪزنس پنهنجي ڪتاب ’اينٽي ڪئٽيز آف سنڌ‘ ۾ ڪيو آهي.

ڪزنس هن ماڳ جي تعارف ۾ لکي ٿو ته، ”گُجو.... جتي هڪ عاليشان نيوليٿڪ شهر آهي ...“ هن کي هتان ڪافي شيون هٿ آيون، خاص ڪري اُڇر يا چقمقي پٿر جون ڇُريون، گُجي ۽ ٿرڙي جي وچ ۾ ٻه ميل پنڌ آهي. ٿرڙو گُجي کان ڏکڻ اولهه ۾ آهي. هيءَ ٽڪري اولهه واري پاسي کان ميدان جي سطح کان هوريان هوريان مٿي چڙهي ٿي، مٿين سطح گهڻو تڻو هموار آهي. جڏهن ته ان جون اوڀر ۽ اتر واريون ڪنڌيون اُڀڪپريون آهن.

مجمدار کي ٽڪريءَ جي ڏکڻ واري پاسي، جتي هي قديم ماڳ آهي، 1600x800 فٽن جي ايراضيءَ ۾ لاتعداد اُڇر پکڙيل مليا هئا. ان وقت مجمدار کي هن ماڳ تي، ٽن جاين تي پٿريلي مٿاڇري مٿان علامتون اُڪريل نظر آيون هيون. هڪ هنڌ اهڙين علامتن جو تعداد ڇهن کان گهٽ نه هو. باقي ٻن جاين تي هڪ هڪ علامت ملي. آرڪيالاجسٽ انهن علامتن ۾ ماڻهو، ڪمان ۽ تير ڏسن ٿا. ان ۾ هڪٻئي کي ڪٽيندڙ ٽڪنڊو به آهي. هو انهن علامتن کي موهن جي دڙي ۽ هڙپا مهرن جهڙو سمجهن ٿا. پر هو انهن علامتي تصويري تحريرن بابت ڪا به حتمي راءِ ڏئي نٿا سگهن ته اهي ڪڏهن لکيون ويون. مجمدار هتان 250 کن اُڇر (blades) ۽ cores کنيا.