ڪوٽڙي مغل ڪٿي آهي؟

ڪوٽڙي مغل ڪٿي آهي؟

شاهه لطيف جي حوالي سان ڪوٽڙيءَ جو ذڪر بار بار اچي ٿو. اڄڪلهه ڪوٽڙيءَ جي ماڳ بابت عام ماڻهن جو ذهن ڄامشوري واري ڪوٽڙي يا وري ڪوٽڙي ڪبير ڏانهن ويندو آهي، پر هيءَ ڪوٽڙي مغل يا ڪوٽڙي مغلان آهي، جيڪا هالا پراڻا کان ڏکڻ طرف ڀٽ شاهه جي آمهون سامهون ان طرف هئي جتي هاڻي ڀٽائي صاحب سان منسوب ’لال لئو‘ جا آثار آهن. لال لئو اڃا به ڪجهه اولهه ۾ هو. هتي مغلن جي زمينداري / جاگير ۽ اثر رسوخ هو ، ۽ مرزا مغل بيگ ارغون پنهنجي راڄ جو وڏو هو. هنن مغلن جو اباڻو قبرستان ميون وهيون وٽ آهي، جنهن کي ’تورڪي‘ (اصل لفظ تـُرڪي) چوندا آهن. مغلن جو اصل ڳڙهه نصرپور ئي هو ، جڏهن سياسي حالتن ڦيرو کاڌو ته مغل (ارغون) به ننڍن علائقن تائين محدود ٿي ويا، انهن مان هڪ گهر وڃي ڪوٽڙي وسائي. شاهه حبيب جي ڏينهن ۾ هو ڪوٽڙيءَ ۾ ئي ديرو ڄمائي ويٺل هئا. ڪوٽڙيءَ جي محل وقوع بابت جيڪر ڪجهه شڪ ٿئي ڇاڪاڻ ته هن وقت ڪوٽڙيءَ جو نالو نشان باقي نه آهي، پر مير عبدالحسين سانگي هن جو ماڳ هالا ڪنڊي ٻڌائي ٿو:



ڪه شهر بدبر بلندي، عـجـائب در ’هـاله ڪـنـدي‘

هـمــود آباد مـغـولان، مـغـولان را بـوده نـعـمـت فـراوان

بود سرخيل مغلان بيگ، مرزا بقوم خود سر افروز توانا



مير صاحب اهو حوالو مرزا مغل (جان) بيگ جي حوالي سان ڏنو آهي، جيڪو شاهه لطيف جو سهرو هو ۽ 1124 هه (1712ع ) ۾ هڪ واقعي ۾ دلن جي هٿان مارجي ويو هو.

ڊاڪٽر گربخشاڻي لکي ٿو ته ”شاهه لطيف جي ولادت کان پوءِ شاهه حبيب هالا حويليءَ ۾ گهڻو وقت رهي نه سگهيو پر جلد ئي ڪوٽڙي نالي هڪ ڳوٺ ۾ جو هاڻي ڦِٽي ويو آهي، ۽ ڀِٽ شاهه کان ٻه ڪوهه (ڇهه ڪلوميٽر) پري آهي، اتي وڃي ويٺو.“ ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جي راءِ ۾ ٿوري تبديلي ڪري هالا حويليءَ جي بدران سئي قندر پڙهڻ گهرجي. يعني شاهه حبيب سئي قندر مان اٿي ڪوٽڙي مغل وڃي ويٺو. هتي سوال اٿي ٿو ته شاهه حبيب کي پنهنجي ساهراڻي ڳوٺ کي خيرباد ڇو ڪرڻو پيو؟ ۽ ان وقت شاهه لطيف جي عمر ڪيتري هوندي؟ ڊاڪٽر صاحب لکي ٿو ته جڏهن شاهه لطيف جي عمر پنج يا ڇهه ورهه ٿي ته سندس والد کيس آخوند نور محمد ڀٽي وٽ پڙهڻ لاءِ ويهاريو جيڪو ’وائي‘ (واءِ يا وانءِ) جو ويٺل هو جيڪا ڀٽ کان ٻه ڪوهه (ڇهه ڪلوميٽر) پري آهي (واءِ معنيٰ کهي يا ننڍو کوهه). شاهه لطيف جو جنم مارچ 1691ع آهي، ان حساب سان شاهه سائين 1696 ـ1697ع ۾ پڙهڻ ويٺو. لڳ ڀڳ اهو ئي دور سئي قندر کان ڪوٽڙي لڏڻ جو ٿي سگهي ٿو پر ڊاڪٽر بلوچ جو خيال آهي ته شاهه صاحب جي عمر جڏهن ٻارنهن سال ٿي تڏهن هو سئي قندر مان ڪوٽڙي لڏي ويا ۽ شاهه صاحب جي مشاهدي ۾ ٻارهن سالن جي عمر تائين گنباٽ، سئي قندر کان بلڙيءَ تائين جا علائقا هئا.

ڪوٽڙي لڏي وڃڻ جو سبب ڇا ٿي سگهي ٿو؟ چون ٿا ته شاهه لطيف اڃا سرجيو ئي هو ته ڏيرن فقيرن مان ڪن درويشن شاهه حبيب کي چيو ”قطب سرجيو آهي، هتي رجوعات ٿيندي ... اسان فقير کبڙن ۾ لڪا پيا آهيون، هاڻي يا توهان ڪنهن ٻئي پاسي وڃو يا اسان کي لڏڻو پوندو!“ اهو ٻڌڻ کانپوءِ شاهه حبيب گهران پڇا ڪئي ته بي بي صاحبه اميدواريءَ جي تصديق ڪئي. فقيرن جي ڳالهه سبب بڻجي آئي، نيٺ شاهه حبيب سئي قندر جو ماڳ ڇڏيو. مرزا مغل بيگ سندس عقيدتمند هو تنهن شايد کيس دعوت ڏني ته هو ڪوٽڙي مغل لڏي اچي. شاهه حبيب ڪوٽڙي شهر کان ٻاهر پنهنجو گهر ٺاهيو جيڪو غالباً مرزا مغل بيگ جي حويليءَ واري ڪوٽ کان اولهه ۾ هو. لال لئو، جنهن ۾ شاهه لطيف وڃي ويهندو هو سندس گهر کي ويجهو اولهه طرف لاڳيتي جهنگ ۾ هو. اتي اڳي ئي ڪنهن درويش جو مقام هو. يعني، ڪوٽڙي ان لئي کان اوڀر طرف هئي.

قطب جي سرجڻ واري ڳالهه پنهنجي جاءِ تي، پر اها ڳالهه ڪنهن ٻئي سبب تي محض پردو رکڻ جي برابر آهي. ممڪن آهي ته اها ڳالهه وڌيڪ درست هجي ته عرس فقير ڏيري جي گذاري وڃڻ کان پوءِ شاهه حبيب به لڏڻ جو فيصلو ڪيو هجي. قطب ته ٻارهن سال اڳ سرجيو هو، يا وري ان جي رچي راس ٿيڻ ۾ اڃا وقت پيو هو. جيڪڏهن لڏپلاڻ ٻارهن سالن جي عمر ۾ ٿي ته پوءِ اهو لڳ ڀڳ 1703ع جو سال آهي. هي اهو وقت آهي جڏهن لاڙڪاڻي کان سيوهڻ تائين مغلن جا پير اکڙڻ لڳا هئا ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي ڪاڇي واري پٽ ۾ پنهنجن فقيرن مريدن سان تسلط ڄمائي رهيو هو ۽ خدا آباد تي قدم رکيا هئائين. ڪلهوڙن کي ڳاڙهيءَ واري علائقي ۾ مغلن جي هٿان آيل شديد شڪست کي اڃا ٻه سال به ڪونه ٿيا هئا ته هيءَ طوفاني تبديلي اچي رهي هئي. هيءُ جاگيرداري ماحول هو، دهليءَ وارو مرڪز اورنگزيب جي مرڻ کانپوءِ ڪمزور ٿيڻ لڳو هو، هڪ طرف پراڻا جاگيردار پاڻ بچائڻ لاءِ هٿ پير هڻي رهيا هئا ته ٻئي طرف ميان وال تحريڪ جي نالي ۾ نئون اڀرندڙ زميندار طبقو زمينون ۽ محصول اوڳاڙيءَ لاءِ تسلط حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو.

اهڙي طرح شاهه لطيف جو ننڍپڻ سئي قندر کان اوڀر طرف هاڻوڪي ٽنڊي آدم، شهداد پور، اڏيري لال، نصر پور، ڀينءَ پور، هالا ڪنڊي، ڪوٽڙي مغل ۽ مٽياريءَ تائين محدود رهيو هوندو. اهي نصرپور جون انتظامي حدون هيون. انهن ئي ڏينهن ۾ هالا ۽ نصرپور جون بازاريون مقامي هنرمندن جي هنر سان ڀريل هونديون. لطيف سائين حاڪم طبقن جو تحمڪاڻو انداز بيگلارن جي جاگيرداريءَ جي صورت ۾ ڏٺو هوندو ۽ ٻهراڙيءَ جي عوامي ۽ فقرائي ماحول ۾ ته هو پاڻ پليو نپنو هو. هن ٻيڙين، ۽ گهوڙن اُٺن تي پنهنجي والد سان سفر ڪيا هوندا ۽ شاهه حبيب جي همعصر بزرگن سان ملاقاتي ٿيو هوندو، خاص ادب آداب سکيو هوندو ۽ تصوف جا نقطا سندس ڪن تي پيا هوندا. ميون شاهه عنات رضوي جو ڳوٺ شاهپور رضوي ته جهڙوڪر ڀرپاسي ۾ هو. هن بزرگ جو آستانو ٽنڊي الهيار ۽ عثمان شاهه جي هڙي جي وچ ۾ آهي. شاهه حبيب شاهه سائينءَ کي شاهه عنايت رضوي سان ملائڻ پهريون ڀيرو 1120هه (1708ع) ۾ وٺي ويو هو. شاهه عنات سان لطيف سائينءَ جو ملاقاتون 1133هه (21/1720ع) شاهه عنات جي وفات تائين جاري رهيون.

روايت آهي ته شاهه سائين ٻالجتيءَ ۾ تير اندازي ۽ گهوڙي سواري به ڪندو هو، پر ڪنهن ساهواري تي نشانو نه ٻڌائين. هو درياهه ۽ ڍنڍن جي ڪناري تي رهڻ ڪري تيراڪيءَ کان به واقف هو. هي شوق يا گهمڻ ڦرڻ وارو دور ٻارهن سالن جي عمر (1703ع) کان وٺي نوجوانيءَ تائين يعني 1703ع کان 1708ع تائ�