ڪوٽيرن جي دنيا

ڪوٽيرن جي دنيا

هاڻي اسان جو رخ اتر اولهه طرف هو. محال ڪوهستان ۾ ڪافي ماڳ اسان کان رهجي ويا هوندا، ڪي لڀجي نه سگهيا هوندا. پر انهن جو احوال بخاري صاحب تحرير ڪري چڪو آهي. هتي مناسب آهي ته ان مضمون مان ڪي ٽڪرا ورجائجن:

”ڪاپٽ کان اٽڪل ساڍا ٽي ميل ڏکڻ اولهه ۾ پٿر جي اڏاوتن جو هڪ ٻيو ميڙ نظر آيو جيڪو اتر ڏکڻ پاسي ڊيگهه ۾ 294 فٽ ۽ واڪر ۾ 46 فٽن جيترو هو. هن ۾ ست ڪمرا هڪ لانڍ ۾ ٺهيل هئا، جن مان وچون اوڀر توڙي اولهه پاسي وارن ڪمرن جي سنوت کان ٻاهر تي وڌيل هو. وچين ڪمري کي اوڀر کان ٻه لنگهه آهن. پر هڪ جي بدران ٽي. انڪري هي ڪمرو وڌيڪ اهميت وارو ڄاپي ٿو. ممڪن آهي ته هي ڪو ڏيورو يا پوتر اَسٿان هجي. مسٽر فريئر ڪراچيءَ کان سيوهڻ ۽ ڪوٽڙي ويندڙ (پراڻن ) رستن تي به ٻين ڪن اهڙين اڏاوتن جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ امڪان اهو به آهي ته هنن مان ڪن جو ارٿ مسافرن لاءِ اجهي جو به هجي ڇاڪاڻ ته هڪ ته هي عمارتون قديم پيچرن جي ڪنارن تي آهن، ٻيو ته هتان ٻي اهڙي ڪا به وٿ ڪانه ٿي ملي جيڪا هنن جي لڳاتار رهائش لاءِ هجڻ جي نشاندهي ڪري، يا وري هنن جي ڄمار ڪٿڻ ۾ مددگار ٿئي. انڪري هنن ۽ ان قسم جي ٻين اڏاوتن تي وڏيڪ ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي. ٿي سگهي ٿو ته انهن جو مقصد توڙي قدامت ماهرن جي سوچيل ارٿ کان وڌيڪ اهم ۽ ڪٿ کان وڌيڪ ڪهني نڪري پوي. هڪ اندازي موجب ڪوهستان م اهڙيون اڏاوتون (ڪوٽيرا) ويهاري کان وڏيڪ هونديون ...

... مسٽر ليمبرڪ به ٿاڻو عارب خان کان چار ميل اتر ۾ 40X100 فٽن جي ايراضيءَ تي ٻڌل ٻن ڪمرن واري هڪ اڏاوت ، واهي عارب لڳ 40X120 فٽن تي چئن ڪمرن واري ٻي اڏاوت، جتي ڏهه فٽ ڊيگهه واريون پٿر جو ڇاڙهون جيڪي شايد سردر وانگر ڪتب آيل هجن، ۽ ٽين اڏاوت ٿاڻي بولا خان کان ڌماچ پاسي ويندي ساڍا ٽي ميل فصلي ڪرڻ بعد رستي جي اتر ۾ اهڙيون اڏاوتون ڏٺيون. هننمني اڏاوتن تي چيتي سان ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي. ٿي سگهي ٿو ته هي ڪنهن مخصوص دور، ماڻهن مقصد يا عقيدن جو اظهار ڪري وجهن ...

... انهن کان سواءِ ڪوهستان ۾ ڪن هنڌن تي آثارن جو هڪ ٻيو نمونو به ڏسي سگهجي ٿو. ليکڪ (بخاري صاحب) به انهيءَ قسم جا ڪيترائي آثار خاص ڪري ڪوهستان جي ديهه ريڪ ۽ واهي عارب کان وچان ڄامشوري ويندي لڪ کان پوءِ ايندڙ پوٺن تي پيچري جي ڪنارن سان ۽ ڪن ٻين هنڌن تي ڏٺا آهن. هي آثار پٿر جي ڊگهين ڇاڙن، ڇپن، مُٽڪن وغيره جا ٺهيل آهن، جي کتل، ليٽيل يا اوساري صورت ۾ لهڙين، دڪڙن، دائرن. ڍِڳن جي شڪل ۾ اڏيل آهن. هنن يا هن قسم جي اڏاوتن بابت به ڪن ماهرن پنهنجا رايا ڏنا آهن. ڪن جي خيال ۾ هي قبرون يا دفينه آهن ته ڪي وري هنن کي پارسين جا دخمه سمجهن ٿا. هڪڙن لاءِ هي اڏاوتون ڪن واقن جا يادگار آهن ته ٻين لاءِ وري علم نجوم سان لاڳاپيل تجربيگاهه هئا. هڪ راءِ اها به آهي ته هتي مذهبي ريتون رسمون بجا آڻبيون هيون ته ٻي راءِ موجب هي زرخيزي مت جا اهڃاڻ هئا ...

... اهڙا آثار دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مليا آهن، خاص ڪري يورپ م ته هنن جو وڏو چهچٽو آهي. اتي جا اهي يادگار يا ته نئين پٿر جي دور سان واسطو رکن ٿا يا وري ٿوري پوءِ واري زماني سان. هن قسم جو اڏاوتون سنڌ کان سواءِ پاڪ هند جي ڪن ٻين هنڌني تي به مليون آهن. پر انهن تي ڪو تفصيلي ڪم ڪونه ٿيو آهي.“ (نئين زندگي، جُون 1992).



هَٿيل ٻُٽ ڪوٽيرو

سري روڊ جي ڏکڻ ۾ مشڪل سان 150 ميٽر پري هي ڀڳل ٽٽل ۽ ڳريل ڪوٽيرو ڪراچيءَ کان 86 ڪلوميٽر پنڌ تي هٿيل ٻُٽ ديهه ۽ تپي ۾ واقع آهي. هي مڪمل گولائيءَ ۾ نه، پر ڪجهه بي ترتيب هو. قطر 12.50 ميٽر، ديوار جي ٿولهه 3.50 ميٽر ۽ دروازو اوڀر – اوڀر اتر کان اٿس. هن ڪوٽيري مان به ڪا ثقافتي پاڇي ڪونه ملي. بخاري صاحب ان کي به تاريخي زماني جي خاني ۾ رکيو ۽ ان کي پِڙ يا Stone ring چيو، يعني اهڙي اڏاوت جنهن لاءِ اسان ’مقدس پٿري دائرو‘ جو اصطلاح مقرر ڪيو هو.