ڪوهتراش گوربندي سرشتو

ڪوهتراش گوربندي سرشتو

لوئس فليم کان گهڻو اڳ مجمدار به انهن اڏاوتن جو ذڪر ڪيو آهي. جن بابتڪوهتراش گوربندي سرشتو هو چوي ٿو ته وڏن پٿرن سان مختلف جاين تي گهٽ بند ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ ڀت تؤنگ ڏانهن ويندڙ رستي تي آهي جيڪا 400 فٽ ڊگهي، 20 فٽ اوچي ۽ ٽاپ 30 کان 35 فوٽ موڪري اٿس. مجمدار کي ان ديوار جي عمر بابت خاطر خواه اندازو ڪونه هو پر هڪ اندازو پيش ڪيو آهي ته اهي ديوارون فوجي مقصدن لاءِ کڙيون ڪيون ويون هيون ته جيئن بلوچستان کان ايندڙ دشمنن کي روڪي سگهجي. هوايئن به چوي ٿو ته اها پاڻيءَ کي روڪڻ جي ڪوشش هوندي!

ڪوهتراش بٺيءَ تي جيپ بيٺل ڏسي انهن بندن واري پاسي کان هڪ نوجوان جعفر خان رند ٻروچ به لڙي آيو هو، ”مون چيو ڏسان ته ڇا ٿا ڪن! اسان واري پاسي به ايئن قديم گور بند ٻڌل آ، هلو ته ڏيکاريانوَ!“

”همراهه هل! هلي ڏيکار پنهنجو مُلڪ!“

گوربندين واري سلسلي جي منهن تي بهرام خان رند جو ڳوٺ هو. جعفر خان سڌو ڳوٺ وٺي ويو. بهرام رند سندس پيءُ هو. حال احوال وٺي پُٽ کي چيائين،” سڀ گهمائي اچجانءِ!“

”هن گبربند کي توهان ڇا ٿا چئو؟“ مون جعفر خان ڄاڻي واڻي سوال ڪيو. اصل ۾، ان لفظ تي ڪافي بحث هلي پيوآهي. هر ڪو پنهنجي راءِ رکي ٿو. ڪي صاحب ته ’گور‘ هڪ قوم قبيلي جو نالو ڄاڻائين ٿا جيڪي سندن خيال ۾ اڃا به اتر پاڪستان ۾ آهن. مون مقامي ماڻهن کان هن قسم جي اڏاوتن جا اصل نالا ٻڌڻ ۽ سمجهڻ پئي چاهيو.

”اسان انهن کي چوندا آهيون ’گوربندي‘، اهو بلوچي ۽ فارسي لفظ آهي، گوربندي معنيٰ هي گورن ٻڌو!“ جعفر خان چيو.

”هيءَ هڪڙي آهي يا ٻه ٽي آهن؟“

”ٻه ٽي آهن، هڪڙو ’چانڊام‘ جو ڍورو جنهن کي ٻڌي هنن پاڻي اورتي وهايو آهي، پوءِ هي وڏو بند ’گوربندي‘ ٻڌي، هيٺ موڪ پاڻي وهايائون، آبادي ڪيائون. ٽيون گور بندي ڪوهتراش بُٺيءَ کان آمهون سامهون لڳل آهي ... اهو به پراڻي وقت جو آهي. اهي ٽي گوربنديون هتي اسان جي مُلڪ ۾ آهن ... پهرين گوربنديءَ جو نالو ’چانڊام‘، ٻيءَ جو ’گوربندي ‘۽ ٽيئن جو نالو ’ٻنڌ‘ آهي!“

”ٻنڌ“ جو لفظ ٻڌي بخاري صاحب کي ”ٻنڌڻي“ ياد آئي جيڪا جهانگارن کان ڏکڻ ۾ آري پير طرف ٻڌل آهي. جيپ تقريباً 2 لڳي ڌاري چانڊام تي پهچايو. اسان چانڊام بند جو جائزو ورتو، اندازاً 100 ميٽر هو. ذري گهٽ سڄو لڙهي ويو هو، باقي کي ٿورا ڊٺل نشان بچيا هئا. بند جو وچون حصو چانڊام جو وهڪرو پاڙان پٽي کڻي ويو هو.

هي ڍورو چانڊام وٽ اولهه کان اچي ٿو، ”هتي چانڊام جو ڪِرهي ٻڌو اٿن، هي ڏس ڪِرهي لڳل آ نه!“ رند ٻروچ چانڊام لاءِ ’ڪرهي‘ لفظ استعمال ڪيو. هڪ ئي هنڌ ڪرهي، گوربندي ۽ ٻنڌ لفظ گڏجي پيا. ڄڻ ته سڀ لفظ ساڳيا هجن ۽ هڪ ٻئي لاءِ متبادل هجن!

”چانڊام کان پاڻي جبلن ۾ اندر ئي اندر کان ورائي ڪوهتراش ڏانهن روانو ڪيو اٿائون ته جيئن پاڻي هڪدم (غيبي پير واري) وڏي نئه ۾ نه پوي. پوءِ اهو پاڻي دراوت ڏانهن وڃي ٿو.“ رند چيو.

قديم ماڻهن جي حڪمت عملي ۽ جان ٽوڙ ڪوشش به ساڳي اها هئي ته اهو پٽ آباد ٿئي جتي هاڻي بهرام خان جي آبادي ٿي رهي آهي.

چانڊام کان پوءِ اسان ’ڦڙينگ‘ گوربنديءَ جي ماپ ورتي. اهو بند ڊيگهه ۾ 100 ميٽر، اوچائيءَ ۾ 8 ميٽر، بنيادن وٽ ويڪر 28 ميٽر ۽ ان جي ٽاپ 7 ميٽر ويڪري هئي. هي شايد اهو ئي بند هو جنهن جو ذڪر مجمدار ڪيو پر ٻنهي جي ماپن ۾ ڪجهه فرق آهي. ڦڙينگ جون ماپون ڏسي اندازو لڳائي پيو سگهجي ته چانڊام ان کان به وڌيڪ ماپن جو هوندو ڇاڪاڻ ته هتي موجود سرشتي ۾ ان جي حيثيت بنيادي آهي.

ڦڙينگ کان پوءِ اسان ’دکاڻي بند‘ جون ماپون ورتيون. هن بند جي ڊيگهه به لڳ ڀڳ 100 ميٽر ۽ اوچائي فقط 2 ميٽر هلي. اوچائي ۾ ننڍو هي بند لاوارث حالت ۾ هو. شايد گرميءَ جي ڪري اسان کان ’ٻنڌ‘ ڏانهن وڃڻ وسري ويو. اسان ان جا تفصيل ۽ فوٽو وٺي نه سگهياسون.