ڪلهوڙن جي ڪهاڻي

ڪلهوڙن جي ڪهاڻي

ھونئن ته ڪلھوڙن جي تاريخ ڪافي پيچيدي ۽ ڊگھي آھي. پر ھتي ڪلهوڙن جي ابتدائي تاريخ ۽ ميان وال تحريڪ جي ڪجھه اھڙن ڪردارن جو مختصر ذڪر ضروري ٿو لڳي جيڪي ڪنھن نه ڪنھن حد تائين کيرٿر، ڪاڇي، ڪوھستان ۽ ڏاکڻي ٽاڪرو علائقي ۾ اھم رھيا آھن.

ڪلهوڙن جو حڪومتي دور 1681ع کان 1783ع تائين ليکجي ٿو. پر گمناميءَ مان ظاهر ٿيل هي ڪٽنب اڳتي هلي هڪ پيراڻي جاگيرداريءَ جي روپ ۾ اڳتي وڌيو ۽ پوءِ سنڌ جي سرحدن ۾ پيراڻي بادشاهتي سلسلي طور اڀري آيو، جيڪو آخر تائين دهليءَ جي تابع راڄ هلائيندو رهيو. ان سلسلي کي ’ميان وال تحريڪ‘ يا ’مهدوي دائرو‘ سڏيو ويو. ان جي عروج ۽ زوال جي ڪٿا ڪافي ڊگهي ۽ ڪٺن حالتن تي ٻڌل آهي.

غلام رسول مهر، ڊاڪٽر غلام محمد لاکي ۽ ٻين تاريخدانن هن خاندان تي ڪافي تحقيق ڪئي آهي. لاکي صاحب (جو غوث محمد شطاري جي ”گلزار ابرار “ جي آڌار تي ) چوڻ آهي ته ارغون دور ۾ به ڪلهوڙا قبيلو سنڌ ۾ موجود هو. ارغوني جبر جي ڏينهن ۾ جيڪي صوفي ، عالم سنڌ ڇڏي گجرات،خانديش ۽ برهانپور هليا ويا هئا، انهن ۾ شيخ ابراهيم ڪلهوڙو سنڌي به وڏي اهميت رکي ٿو. تذڪرن ۾ سندس گهڻيون ڪرامتون ملن ٿيون. هي بزرگ گهڻي تقويٰ ۽ شيخيءَ وارو ٿي گذريو آهي. شيخ ابراهيم جي وفات جو سال 1534ع (941هه) چيو وڃي ٿو.

ان کان پوءِ ڪلهوڙن جي تاريخ ۾ پهريون سياسي ڪردار ميان آدم شاهه ڪلهوڙو آهي، جنهن جو ذڪر 1590ع (999هه) ۾ ملي ٿو، هي اهي ڏينهن هئا جڏهن اڪبر بادشاهه جو لشڪر سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن وڌي رهيو هو. آئون ڪلهوڙن جي نسب نامي تي بحث ۾ نٿو وڃان پر ايترو چوڻ تاريخي ضرورت آهي ته تحفته الڪرام موجب ’امير چنو‘ هن خاندان جو پهريون سرڪردو فرد ڏسجي ٿو. امير چنو پنهنجن ڀائرن کان ڊڄي پنهنجو علائقو ڇڏي ملتان هليو ويو، جتي هن حاڪمن وٽ قربت حاصل ڪئي. راڻي ڏهريءَ جي ڌيءَ سان شادي ڪيائين، جنهن مان هن کي هڪ پٽ محمد (مهدي) پيدا ٿيو. اهو ئي مهدي سنڌ جي ڪلهوڙن حاڪمن جو ڏاڏو آهي. امير چني جي هڪ زال راڻي چني (پُٽ ڏيٿي) جي ڏوهٽي هئي. امير چني 12 شاديون ڪيون، کيس 18 پٽ ٿيا. سندس ٻه پٽ وڌيڪ مشهور ٿيا، محمد ۽ دائود. غلام رسول مهر لکي ٿو ته امير چني وفات وقت ٻن پٽن محمد دائود ۽ محمد ۾ وراثت جي تقسيم لاءِ وصيت ڪئي. محمد دنياوي سردار ٿيو ۽ محمد دائود کي روحاني سلسلي جي گادي ملي. امير چني کان پوءِ محمد به جلد گذاري ويو. محمد جو پٽ ابراهيم اڃا ننڍو هو، انڪري دائود ٻنهي دنياوي ۽ روحاني گادين تي قبضو ڪري ورتو. ان ريت ابراهيم ۽ دائود جي وچ ۾ جهيڙو شروع ٿيو. وڌيڪ جهيڙي کان بچڻ لاءِ محمد دائود اتان لڏي ويو. سندس اولاد بکر جي نوابن کي ويجهو رهيو، ان جي اولاد اڳتي هلي پاڻ کي ’دائود پوٽا‘ سڏايو. فيروز خان جي دور ۾ جڏهن اولاد وڌي ويو ته بکر مان لڏي ”ترائي“ ۾ وڏيري جلال ابڙي وٽ قيام ڪيائين.

دائود کان پوءِ هن ڪٽنب جو سرواڻ بهادر خان ثاني ٿيو. جڏهن جلال ابڙو فوت ٿيو تڏهن بهادر خان لڏي لَکِي ۽ خانپور طرف هليو ويو ۽ بکر جي مغل نواب کان اجازت وٺي هتي جهنگ صاف ڪرائي شهر جو بنياد وڌائين، دائود پوٽن هتي مستقل رهائش اختيار ڪئي. هي شڪارپور شهر هو، جيڪو 1617ع (1026 هه) ۾ قائم ٿيو (پر شڪارپور جي باني ۽ سن بابت محققن ۾ اختلاف آهن). هن علائقي ۾ ٻين مقامي زميندارن خاص ڪري مهرن کي دائو دپوٽن جي آبادڪاري پسند نه آئي، ٻنهي ڌرين ۾ ٽڪراءَ به ٿيا پر دائودپوٽا ڪامياب رهيا. دائود پوٽا وڌيڪ 100 سال هتي رهيا پر ميان نور محمد جي زماني ۾ هميشهه لاءِ بهاولپور هليا ويا ۽ اتي رياست ٺاهي رهيا.

امير چني کي راڻي ڏهريءَ جي ڌيءَ مان محمد مهدي ڄائو هو. هنجي پٽ ابراهيم جو پنهنجي چاچي دائود سان دستار ۽ تلوار تي ٽڪراءُ ٿيو. ابراهيم کي با اثر راڄن جي پٺڀرائي هئي تنهنڪري اهو ڪامياب ٿيو. دائود اتر ڏانهن لڏي ويو. ابراهيم دستار ۽ سرداري سنڀالي مضبوط ٿيو پر ابراهيم جي وفات کان پوءِ ماڻهن وري به دائود ڏانهن رخ ڪيو. ابراهيم جو اولاد ”ڪلهوڙا “ سڏيا ويا. هنن کي ڪلهوڙو ڇو سڏيو ويو ؟ هڪ روايت موجب ”هنن جو وڏو بزرگ محمد ابراهيم بن اسحاق خليفي معتصم بالله جي ڏينهن ۾ 862ع (248هه) کان اڳ سنڌ لڏي آيو ۽ نيرون ڪوٽ (جنهن کي عام طور حيدرآباد سمجهيو ويندو آهي) جي اتر ۾ هڪ ٽڪريءَ جي ڀر ۾ ”ڪلور“ نالي ڳوٺ ۾ اچي رهيو، جنهن ڪري ماڻهن ۾ ڪلور واري بزرگ جي نالي سان مشهوور ٿيو، اهو لفظ بدلجي پوءِ ڪلهوڙو ٿيو. هيءَ هڪ اهڙي روايت آهي جيڪا ڪڏهن به ثابت ڪري نه سگهبي. اول ته نيرون ڪوٽ لاءِ حيدرآباد واري جاءِ مقرر ڪرڻ هڪ بي دليل ۽ تڪراري ڳالهه آهي. حيدرآباد جي اتر ۾ ڪا به ٽڪري ڪونه آهي جنهن کي ڪلور ڪوٽ ثابت ڪري سگهجي. البت پنجاب جي سرائيڪي علائقي ۾ واقع شهر ميان واليءَ جي ويجهو سنڌو درياهه جي ڪپ تي ”ڪلورڪوٽ“ نالي هڪ شهر اڄ به آباد آهي، ان شهر جي تاريخ کي ڦلهورڻ جي ضرورت آهي.

سنڌ ۾ سمن سلطانن جي دور جي پڄاڻي 1520ع (927 هه) ارغونن جي فتح سان ٿي. ارغون، ترخان ۽ مغل سنڌ تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪري ويا، ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو اندازو آهي ته اهو ئي سال ميان آدم شاه ڪلهوڙي جي جنم جو آهي. ان ريت امير چني جي نائين پيڙهيءَ ۾ ميان آدم شاهه پيدا ٿيو.