ڪالاباغ ريفرينڊم: خطرناڪ ڪارتوس

جون 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

ڪالاباغ ريفرينڊم: خطرناڪ ڪارتوس

محلاتي سازشن ۽ شاهي شطرنج جو انت خبر نہ آهي تہ ڪٿي ٿيندو؟ پنھنجو ذهن اها ڳالھہ مڃڻ لاءِ تيار نٿو ٿئي تہ منور سهرورديءَ جو وچ ڪراچيءَ ۾ ۽ ڏينھن ڏٺي جو قتل ڪو رواجي واقعو آهي. هي قتل سرڪاري غيبات لاءِ وڌيڪ نفعي جو ڪم ٿي سگهي ٿو. مارڻ وارو ڪير بہ ٿي سگهي ٿو، اصل ڳالھہ اها آهي تہ مارائيندڙ جي نيت ڇا آهي؟ ڇا سنڌ ۾ اڃا بہ ڪي تبديليون اچي رهيون آهن؟ ان موضوع تي ايندڙ هفتي ڳالهائينداسين. في الحال بادشاهن جي هڪ نئين بادشاهي چال جو جائزو وٺي ڏسجي، ٿي سگهي ٿو تہ ڪو نتيجو نڪري اچي.

بادشاھہ حضراب بادشاهي ڳالهيون ڪندا آهن، سڄي دنيا ۾ هي شايد پھريون ڀيرو آهي جو ڪنھن ڊيم جي اڏاوت لاءِ ريفرينڊم ڪرائڻ جي تجويز ڏني وئي. يعني بادشاھہ حضرات اهو فيصلو ڪري ويٺا آهن تہ ڪالاباغ ڊيم ڪا فني نوعيت جي شيءَ نہ پر هڪ سياسي ڳالھہ آهي. سنڌ ۾ ”بادشاھہ“ جون گهٽ ۾ گهٽ ٻہ معنائون آهن. اهو عجيب اتفاق آهي تہ اڪثر بادشاهن ۾ ٻي صفت بہ ٺيڪ ٺاڪ هوندي آهي پر اها اڃا بہ ٻي ڳالھہ آهي تہ تاج ۽ تخت جي مالڪن وٽ سفاڪي جي صفت بہ چڱي خاصي هوندي آهي.

پاڪستان جون سڀ فوجي ۽ نالي ماتر جمهوري حڪومتون سنڌ کي راضي ڪرڻ لاءِ ننھن چوٽيءَ جو زور هڻي بيھي رهيون آهن پر ڪالاباغ بند جي سوال تي سنڌ کي مطمئن ڪري نہ سگهيون آهن. ڀلا! ڪالاباغ بند جي اڏاوت ۾ ڪا چڱائي ڏسجي تہ ان کي سنڌ ۾ قبوليت ملي. سوال اهو آهي تہ پنھنجي ئي ”ڊيٿ وارنٽ“ تي پنھنجن هٿن سان ڪير دستخط ڪندو؟ پنجاب جي حڪمران طبقي، جيڪو پاڪستان جي سياھہ سفيد جو غير قانوني مالڪ ٿي ويو آهي. ان ڇا نہ ڪيو آهي؟ سنڌ جي بي ضمير سياستدانن کي خريد ڪيو ويو. سنڌ جي وڏن وزيرن تي عام راءِ بدلائڻ جي ذميواري رکي وئي، ڪامورن کي ڌمڪايو ويو ۽ پڙهو گهمايو ويو تہ جيڪو ماڻهو ڪالاباغ بند جي مخالفت ڪندو ان کي ملڪ جو سڄڻ نہ سمجهيو ويندو ۽ جيڪو ماڻهو ان معاملي ۾ پنجاب جي خلاف ڳالهائي ٿو اهو بہ پاڪستان جو مخالف آهي.

لڳي ٿو تہ پاڪستان ۾ محب وطن ماڻهن کي ”غدار“ قرار ڏيندڙ سرڪاري ڪارخانو وري چالو ٿي ويو آهي ۽ حيرت آهي تہ پياري پاڪستان جي مقدس اهم اداري کي بہ سرحدن جي حفاظت کان وڌيڪ ڪالاباغ ڊيم ۾ دلچسپي ٿي وئي آهي. اهم اداري جي اها دلچسپي ڪو جنرل مشرف صاحب جي زماني ۾ پيدا ڪو نہ ٿي آهي پر اها ضياءُ الحق واري زماني کان پئي ڏسجي. سنڌ جا ماڻهو ڪيترا بہ سڌا سادا هجن، زمانا ڏسي ڏسي ڳالھہ جي تہه تائين پھچي ويا آهن.

چاچي پنہونءَ بہ ڪچهريءَ ۾ ويٺي ويٺي اوچتو پڇيو، ”پاڻي ورهائڻ، ڇڏڻ ۽ جهلڻ ڪم انجنيئر جو آهي يا بٺوري جي صوبيدار جو؟“ وري پاڻ ئي چيائين، ”صوبيدار ورتي آهي ٻني، سو ماڻهو ٻڌڻ ڇوڙڻ جو ڪم ڇڏي وڃي برانچ جي در تي ويٺو آهي.“ سنڌ جا ماڻهو سچ پچ تہ ايئن سوچين ٿا تہ ڪالاباغ جو پس منظر بہ ساڳيو ئي آهي. ملڪ جي اصلي صوبيدارن ڏکڻ پنجاب ۾ وڏيون زمينون ڪڍايون آهن جن لاءِ پاڻي فقط سنڌوءَ درياھہ مان وٺي سگهجي ٿو.

پاڪستان جي طاقتور ماڻهن جي نڪور ٻنين کي فقط سنڌوءَ مان پاڻي ملي سگهي ٿو، ان ڪري سنڌوءَ تي بندن مٿان بند ٻڌڻ جا سانباها پيا ٿين. اڳ ئي سنڌوءَ تي پنجاب ۾ ۽ مٿي وڏين بئراجن جو مربوط سلسلو موجود آهي. تربيلا، جناح، چشمه ۽ تونسه، انھن کانپوءِ ٻين بندن جون فزيبلٽي رپورٽون پيون ٺھن. اهي رپورٽون ٺاهڻ مهل واسطيدار صاحب ايئن ٿا چون تہ انھن مان ڪو هڪڙو بند ٻڌندا پر هو چون ٿا تہ انھن سڀني جاين تي هڪ هڪ ڪري بند ٻڌندا ويندا، جيڪڏهن اتي بند ٻڌي سگهجي ٿو. ڀاشا، غازي بروٿا، اکوڙي، اسڪردو وغيره.

غازي بروٿا (اڳوڻو غازي گهڙياله) تي ڪم هلندڙ آهي. ڪالاباغ جي فزيبلٽي تيار آهي، ڀاشا جي فزيبلٽي تيار آهي، اکوڙي جي فزيبلٽي آگسٽ 2004ع ۾ اچي ويندي ۽ اسڪردو جي فزيبلٽي آخري مرحلي ۾ آهي. اهي سڀ فني ۽ اقتصادي معاملا ڪجھہ بہ هجن ۽ چاهي ڪھڙو بہ بند ٻڌجي، اقتصادي فائدو ڏکڻ پنجاب جي طاقتور آبادگارن جو ۽ سراسر نقصان سنڌ جو آهي.

فني بنيادن تي ڪالاباغ بند ويھن سالن کان رد ٿيندو پيو اچي، اقتصادي حوالن سان سنڌ جا خدشا جيئن پوءِ تيئن درست ثابت ٿيندا ويا آهن. سخت ترين سياسي دٻاءُ، دڙڪن ۽ سوداگريءَ بہ سنڌ کي نہ جهڪايو، سياستدانن ۽ ڪامورن ”تاريخي“ ۽ ”غير تاريخي“ سودا ڪيا، جنرل مشرف صاحب عوام جي راءِ بدلائڻ لاءِ پاڻ مهمون هلايون ۽ سنڌ جا دورا ڪيا. هن صاحب ڪالاباغ تي ايترو زور ڏنو جو اوڀر، اتر ۽ اولھہ جون سرحدون ڄڻڪ اجايون ۽ سنڌ جي سير وڌيڪ اهم ٿي پئي! ان ڪري ئي چاچي پنہونءَ جي وات مان بہ ڀري ڪچهري ۾ ”غلط سلط“ ڳالهيون نڪري ٿيون وڃن.

ڪالاباغ سوال تي اسلام آباد ۽ لاهور وارن هڪ آواز ٿي ۽ بي حد سختيءَ سان ڳالهايو آهي جو ايئن پيو لڳي تہ هاڻي اهي گڏجي سنڌ تي ڪيس ڪندا يا وري سنڌ وارن کي گهر مان ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيندا. بلڪل ايئن جيئن ٽيھہ پنجٽيھہ سال اڳ اوڀر بنگال وارن سان ڪيو هئائون. هي هڪ نج فني ۽ اقتصادي مسئلو آهي جنھن کي لاهور ۽ پنڊي وارا ”سياسي“ قرار ڏيئي هاڻي هڪ نئون داءُ هڻڻ جو سوچي رهيا آهن.

ڪالاباغ ڊيم تي ريفرينڊم ڪرائڻ جي تجويز جو مطلب ئي اهو آهي تہ پاڪستان سرڪار ڪالاباغ ڊيم کي سياسي مسئلو قرار ڏيڻ چاهي ٿي پر اها تجويز ڪھڙي طرح قبول ڪري ٿي سگهجي جڏهن اهو هڪ خالص فني ۽ اعتماد جي کوٽ جو مسئلو آهي. پاڪستان ۾ ريفرينڊم جي ڳالھہ فقط هڪ خاص ڪارنر کان ايندي آهي ڇاڪاڻ تہ هنن ريفرينڊم جو ميوو کائي ڏٺو آهي ۽ ان طريقي سان آيل راءِ کي سولائيءَ سان سرڪاري موقف مطابق بدلائي سگهبو آهي. پاڪستانين جو تجربو آهي تہ اڄ تائين پاڪستان ۾ ٿيل سمورا ريفرينڊم حڪمرانن جي مرضيءَ مطابق نتيجو ڏيندا آيا آهن، اڄ ڏينھن تائين ڪھڙي ريفرينڊم ۾ پاڪستان جي حاضر سروس گروھہ کي ناڪامي ٿي آهي؟ سچ پچ تہ اڄ تائين هر ريفرينڊم عوام جي خلاف اقتداري ڌرين جي بندوق بڻجي سامهون آيو آهي.

ڪالاباغ تہ وري سوال ئي اهڙو آهي جو ان کي پنجاب سرڪار پنجاب لاءِ هرو ڀرو بہ زندگي ۽ موت جو مسئلو ڪري سياسي طور اڀاريو آهي. جڏهن تہ زندگي ۽ موت جو اصل معاملو صرف سنڌ سان لاڳو آهي. ان ماحول ۾ جڏهن سچ پچ ريفرينڊم جي اجازت ڏبي تہ اهو هڪ فني معاملي کي پٺي ڏيڻ، سنڌ جي ڪمزور سياسي حالت ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ آباديءَ جو فائدو وٺڻ جي جارحاڻي، بي رحماڻي ۽ خود غرضيءَ تي ٻڌل تجويز تي عمل ڪرڻ جي ڳالھہ ٿيندي.

پنجاب کي پاڻيءَ جي ڪھڙي تڪليف آهي؟ پنجاب جون زمينون سنڌوءَ جي پاڻي تي ”تاريخي طور“ ڪڏهن آباد ٿينديون هيون؟ پنجاھہ سالن جي سياسي ۽ طاقت جي زور تي بالادستي قائم ڪرڻ سان ”تاريخي حق“ قائم ڪو نہ ٿيندا آهن. هونئن بہ تازي پاڻيءَ جي کوٽ ۾ پنجاب