ڌرتيءَ جي قوتن کي گڏجڻ گهرجي

8 جنوري 1996ع

ڌرتيءَ جي قوتن کي گڏجڻ گهرجي



سنڌ ۾ جاگيرداري باقي هجي يا نه هجي، جاگيرداري باقيات ۽ جاگيرداري ذهنيت اڃا باقي آهي. جنهن ملڪ ۾ زرعي دوا ڇٽيل فصل جا داڻا کائڻ سبب مئل ڪبوتر ۽ ڪڪڙ جا طاقتور مالڪ آبادگارن کي گرفتار ڪرائي ڇڏين ۽ اهو چون ته اهو ٻٽي خون جو ڪيس آهي تڏهن ان ملڪ ۾ ڪا چڱي روايت هلندي رهي، اها به وڏي ڳالهه چئبي. ڪبوتر ۽ ڪڪڙ جي موت تي ڪي ماحوليات دوست ڪيس داخل ڪن ته اها هڪ ڳالهه آهي پران ڪيس پويان ڪو جاگيرداري تجلو هجي ته پوءِ اها ٻي ڳالهه آهي. سنڌ جي ڪنهن چڱي روايت جو ذڪر ڪرڻ مهل ڪبوتر ۽ ڪڪڙ جي مالڪن ۽ گرفتار ڪندڙ حاڪمن جي ڳالهه ڇو رهجي وڃي؟ گرفتار ٿيل ٻه ماڻهو سجاول جي ڀرپاسي جا ميمڻ آهن، ڪبوتر ۽ ڪڪڙ جا مالڪ چانڊيا آهن ۽ اهي چانڊيا ڊاڪٽر غفار جتئيءَ جا هاري آهن. ميمڻن جي گرفتاري ايس ايس پي ٺٽي جي حڪم تي ٿي. ”واردات“ فقط ايتري هئي ته چانڊين جو هڪ ڪبوتر ۽ هڪ ڪڪڙ جوابدارن جي فصل ۾ داڻو چڳڻ ويا پر جيت مار دوا لڳل داڻا کائي مري ويا. سال 1996ع جو هي واقعو ڪجهه ديون اڳ ڪراچيءَ وٽ نئه ٿڌو جي ڪنڌيءَ تي ”سانڊي تان جنگ“ جي ياد تازي ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪيئي جوکيا ۽ ڪلمتي مارجي ويا هئا. ڪير چوندو ته سنڌ 21صديءَ جي دروازي تي بيٺي آهي؟

سڀ روايتون خراب نه هونديون آهن. سنڌ جي هڪ چڱي روايت اها به آهي ته ناراضگيون ۽ سياسي اختلاف پنهنجي جاءِ تي پر هڪٻئي جي ڏکن ۽ خوشين ۾ شرڪت پنهنجي جاءِ تي! ڀٽو صاحب ۽ سائين جي ايم سيد اڄ هن فاني جهان ۾ ڪو نه آهن. بنا ڪنهن ٻي راءِ جي، هو ٻئي سنڌ جون وڏيون شخصيتون هيون. اها ٻي ڳالهه آهي ته سندن سياست ۽ سوچ جا دائرا هڪٻئي کان بي حد مختلف هئا ۽ سياسي اصطلاحن ۾ هنن کي وفاق پرست ۽ قومپرست جي خانن ۾ ورهايو ويو، نه ته بنيادي ڳالهه عوام جي ڀلائي هئي جنهن تي ٻئي شخصيتون متفق هيون. ڳالهه جيڪڏهن رڳو ضد جي آهي ۽ پاڻ ۾ نه ٺهڻ جي آهي ته پوءِ ڪو به ڪجهه نٿو ڪري سگهي پر حقيقت اها آهي ته نه اڄوڪي پيپلز پارٽي ڀٽي صاحب جي شروع ڪيل معاشي طريقي تي هلي رهي آهي ۽ نه وري سائين جي ايم سيد واري ”جيئي سنڌ“ ۽ ان جو فلسفو ان صورت ۾ موجود آهي، جڏهن ڀٽو صاحب ۽ سائين جي ايم سيد آمهون سامهون هئا.

اها تاريخي حقيقت آهي ته پيپلز پارٽي حيدر منزل ۾ ٺهي ۽ سائين جي ايم سيد ان جو باني ميمبر هو. اها ڳالهه محترمه ڀٽو به تسليم ڪري ٿي. هوءَ اهو به تسليم ڪري ٿي ته سياست ۾ دوستيون ۽ دشمنيون مستقل نه هونديون آهن. ان ڪري هن اڻسڌيءَ يا سڌيءَ طرح سيد ڪٽنب کان سهڪار به گهريو ۽ امير حيدر شاهه کي ايئن چيو ته، ”هاڻي اوهان پير مظهر کي پنهنجي رهنمائي ۾ وٺو!“

وزيراعظم کي ابتيون صلاحون ڏيڻ وارا به گهڻي ئي هئا جن کيس چيو پئي ته هوءَ عذر خواهي ڪرڻ لاءِ سن نه وڃي! سنڌ جي سٺين روايتن کي ٽوڙڻ جون صلاحون ڏيڻ وارا ڪير هئا؟ اهو ته محترمه پاڻ ڄاڻي پر عوام سمجهي ٿو ته وچ ۾ ڪي اهڙا به ماڻهو آهن جن جي هميشه اها خواهش رهي آهي ته سائين جي ايم سيد ۽ ڀٽي صاحب جي اولاد ۽ پوئلڳن جي وچ ۾ ڪنهن به قسم جو سرچاءُ نه ٿئي، غلط فهميون ۽ ٽڪراءُ وڌندو رهي. حقيقت ۾ اهو ئي ويڇو سنڌ جي قوت کي هڪ هنڌ ڪٺو ٿيڻ کان روڪي رهيو آهي. حڪومت ۽ جيئي سنڌ وارا انهن ويڇن کي جنهن به زاويي سان ڏسڻ چاهين، سندن مرضي آهي پر جيڪڏهن عوامي راءِ ورتي ويندي ته اهو ئي ملندو ته ڌرتيءَ جي قوتن کي پاڻ ۾ گڏجڻ گهرجي! اختلافن نيٺ ڇا ڏنو آهي؟

جيتوڻيڪ هيءَ ڪا سياسي ملاقات ڪو نه هئي، بلڪه محترمه ڀٽو ۽ بيگم نصرت ڀٽو سنڌ جي پراڻي روايت جي پوئواري ڪندي سائين جي ايم سيد جي وفات کانپوءِ ان ڪري عذر خواهي تي آيون هيون جو جڏهن مسٽر ڀٽي کي مارشل لا دور ۾ ڦاسي ڏني وئي هئي تڏهن سائين جي ايم سيد ڀٽو ڪٽنب وٽ المرتضيٰ ۾ تعزيت لاءِ ويو هو. سائين امير حيدر شاهه درست چيو ته ”ڀٽو ڪٽنب سان اسان جي دشمني نه آهي، عذر خواهي اسان جو قرض هو جيڪو هنن لاٿو آهي.“ محترمه ڀٽو جيتوڻيڪ اهو چيو ته هوءَ هتي جهيڙو ڪرڻ ڪو نه آئي هئي ۽ هن اتي اهي ئي ڳالهيون ڪيون جيڪي روايتي طور ڪيون وينديون آهن پر ان موقعي تي محترمه کي اهي ميارون ٻڌڻيون پيون ته سائين جي ايم سيد جي وفات هڪ قيديءَ جي حيثيت ۾ ٿي. محترمه کي انهن ميارن جي موٽ ۾ وضاحت به ڪرڻي پئي پر هاڻي وضاحتن سان ڇا ٿو ٿي سگهي، سواءِ ان جي ته ڪو ڇنڊو پوي! وقت گذري ويو آهي ۽ ڳالهه رهجي وئي آهي.

هيءَ عذر خواهي جتي هڪ روايت جي پورائي هئي، اتي ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ بهتر ناتن جو بنياد وجهي سگهي ٿي. سياسي اصول بيشڪ سڀ کان اتم ڳالهه آهي پر ٻن ڌرين جي اصولن جي وچ ۾ ڪو ته اهڙو نقطو ٿي سگهي ٿو جنهن تي ٻئي متفق هجن مثال طور: سنڌ تي سنڌين جو اولين حق، سنڌي ٻوليءَ جي ترقي، ڌارين جي نيڪالي، سنڌ جي ماحوليات، سنڌ ۾ روزگار جو حق، سنڌ ۾ تعليم جي ترقي، علاج جون عوامي سهوليتون، سنڌ جي قومي ورثي جو بچاءُ، دهشتگردي ۽ هٿيار ۽ ڊرگ مافيا جو خاتمو، ڌاڙيل عنصر، اظهار جي آزادي وغيره. ڪي ٻيون ته ڳالهيون ٿي سگهن ٿيون. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ هروڀرو ايترو فرق به نه آهي جيترو اتر قطب جي برف ۽ جهنم جي باهه ۾ آهي. ڳالهيون ڌرتيءَ جون آهن، ڌرتيءَ تي ئي نبري وڃن ته چڱو! ڳالهين کان اڳ ئي ”ناممڪن“ چوڻ مان ڪهڙو فائدو؟ عبدالواحد آريسر، جيڪو جيئي سنڌ قومي محاذ جو چيئرمين به آهي، اها چڱي ڳالهه چئي ته پيپلز پارٽيءَ سميت ڪنهن به جماعت سان سنڌ جي مسئلن تي سهڪار ڪري سگهجي ٿو. ساڳئي وقت سائين امير حيدر شاهه جو اهو چوڻ ته ”پ پ سان ويجهڙائي ۾ مفاهمت جا امڪان ناهن.“ مان اها گنجائش ڪڍي سگهجي ٿي ته ويجهڙائيءَ ۾ نه سهي، ڪجهه وقت کانپوءِ ڳالهين جا امڪان ٿي سگهن ٿا.

هن موقعي تي سائين جي ايم سيد جي پوٽي جلال شاهه جي ڳالهه بنهه اصولي آهي. هو چوي ٿو، ”جيڪڏهن هو ءَ سنڌ جي مسئلن تي اڳيان اڳواڻي ڪري ٿي ته اسان سندس پويان هلڻ لاءِ تيار آهيون پر جيڪڏهن سنڌ جي مفادن سان ڪو به ٽڪراءُ ڪندي ته مزاحمت ڪنداسون!“ اها ڳالهه رڳو جلال شاهه نٿو چوي. اها ڳالهه هر ڪو چوندو ڇاڪاڻ ته سنڌ جا سڀني شخصيتن کان وڌيڪ اتم آهن.

ڪنهن ”قومي“ اخبار جو اهو رويو وڌيڪ واضح ڪري ٿو ته اها مخصوص لابي جيڪا نواز شريف کان ايم ڪيو ايم تائين سرگرم آهي، نٿي چاهي ته پيپلز پارٽي سنڌ جي ٻين تنظيمن کي ويجهي اچي. ظاهر آهي ته سنڌ جون تنظيمون سنڌ جي مفادن تي سخت موقف رکن ٿيون ۽ جيڪڏهن اهي پيپلز پارٽيءَ سان بنيادي جمهوري سوالن تي ملي وڃن ٿيون ته غير سنڌي مفاد ڪٿي بيهي سگهندا؟ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ٻئي ڌريون پنهنجي پنهنجي رويي ۾ لچڪ آڻين ۽ سنڌ جي مفاد خاطر ان خوف کان نڪري اچن ته ٻنهي ڌرين جي اتحاد سان ڪهڙن طبقن کي تنقيد جو موقعو ملندو. هيءُ ڪو جاگيرن جو جهيڙو نه آهي، جيڪو پيو نبرندو هي ته سنڌ جي عوام جي سوچ کي مربوط ۽ مضبوط ڪري وڏي ڌار�