ڄام نندي جو مقبرو

ڄام نندي جو مقبرو

ڄام نظام الدين جي مقبري واري عمارت تي ٿيل اُڪر سنڌي هنرمندن جي صدين جي تجربي جي عڪاس آهي. مقبري جي اندرئين دورازي جي سردر تي موجود تحرير موجب هيءَ عمارت 951هه (1509ع) ڌاري جي آهي، ۽ اها سلطان فيروز تعمير ڪرائي پر تاريخ دان ان تي شڪ ڏيکارين ٿا. سندن چوڻ موجب ممڪن آهي ته مقبري جي اڏاوت جو ڪم نظام الدين جي حياتي ۾ شروع ٿي ويو هجي. پير حسام الدين راشدي جو اندازو آهي ته هن مقبري جي اڏاوت ۽ هن ماڳ جي چونڊ درياهه خان جي آهي . ان ڳالهه جو به امڪان آهي ته مقبري جي تعمير ڄام نظام الدين جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي وئي هجي جنهن جي وفات 1508ع ۾ ٿي ۽ مقبري جو ڪم 1509ع تائين هليو . ان وقت فيروز شاهه جي حڪومت هئي. هي عمارت هڪ سال جي مختصر عرصي ۾ مڪمل ٿيڻ جهڙي نه هئي ڇاڪاڻ ته عمارت ۾ ٿيل آرائشي ڪم ۽ سنگتراشي ڊگهي وقت جي تقاضا ڪري ٿي. ان کان سواءِ هيءَ آرائش تجويز ڪري ٿي ته اهو ڪم ڊگهي امن وارن ڏينهن ۾ ٿيو هو .

بنا ڇت وارو مقبرو پٿر جي اوچين ديوارن جو ٺهيل آهي. اندران هم چورس 37 فٽ آهي. ان احاطي کي شروع ۾ ٽيِ دروازا هوندا هئا: هڪ اتر، ٻيو ڏکڻ، ٽيون اولهه کان. اولهه پاسي کان ديوار ۾ محراب جي تعمير لاءِ عمارت کي ٻاهر وڌايو ويو آهي، جيڪو اولهه واري ديوار لاءِ پُشتي طور به ڪم اچي ٿو. ان پشتي تي وڌ ۾ وڌ آرائشي ڪم ڪيو ويو آهي، ان حد تائين جو ٻاهرين پاسي کان اها ٽِماڙ حويليءَ جو منظر پيش ڪري ٿي. هن وقت مقبري جو اولهه وارو در کليل آهي. ڏکڻ وارو در اڌ بند ڪيو ويو آهي. اتر واري در جي ڀرسان هڪ قبر آهي ۽ اهو در هميشهه لاءِ بند ڪيو ويو آهي. ٻاهرين پاسي کان ديوارون جيئن مٿي تيئن سوڙهيون ٿينديون وڃن ٿيون. اندر هڪ احاطو آهي جنهن جي وچ تي چار عدد، اتر اوڀر ڪنڊ تي هڪ عدد ۽ ڏکڻ اوڀر ڪنڊ تي ٻارن جون ٽي عدد قبرون آهن. هي سڀ گهٽ اوچائيءَ واريون قبرون آهن.

هن احاطي ۾ موجود قبرون سادي اُڪر واريون آهن ۽ انهن تي ڪنهنجو به نالو لکيل نه آهي، انڪري ڪنهن به قبر لاءِ نشاندهي ڪري نه ٿي سگهجي ته انهن مان ڪهڙي قبر ڪنهنجي آهي. البت اتر پاسي ديوار ويجهو هڪ قبر تي ڇَٽ رکيل آهي، جنهن ڪري اها سڀ کان نمايان نظر ٿي اچي، انڪري گمان آهي ته اها ئي ڄام نندي جي قبر آهي. هي قبر طرز ۾ سنڌي گهاڙي اهي، اوچائي به گهٽ اٿس، يعني وڌ ۾ وڌ ٽِه سطحي آهي جنهن تي مٿيون تعويذ پٿر رکيل آهي پر ان تي به ڪا لکت موجود نه آهي. البت ان تي چوڪور خانن جي آرائش ۾ کجيءَ جي وڻن جون قطارون رکيون ويون آهن. هيٺيون پليٽ فارم پٿري تؤنڪن (سلائن) تي مشتمل آهي جنهن سان گڏ ساڳي طرز جو ٻيون قبرون به آهن. هيٺين ٻن سطحن تي ننڍڙين ڪنگرين جهڙي ڏندائين آرائش آهي، ان جي مٿان رکيل ڍڪڻ وارا سادا تؤنڪ ليٽيل حالت ۾ آهن. سيرانديءَ کان رکيل ڇَٽ تي به ڪا شاندار اڪر نٿي ڏسجي. سڄي مقبري تي اندران توڙي ٻاهران هيتري شاندار اُڪر ڏسڻ کان پوءِ مقبري ڌڻيءَ جي قبر کي ايترو سادو رکڻ جو بظاهر سبب نظر نٿو اچي.

ٻاهرين آرائش: هن اوچي عمارت کي اولهه واري پاسي کان بيهي ڏسبو ته ان جي وچ تي هڪٻئي مٿان ٽن منزلن تي جهروڪا ۽ گئلريون نظر اينديون. اهي ٿنڀن تي بيٺل منزل به منزل جهروڪا مقبري ۾ ٺهيل محراب جي مٿان آهن. مقبري ۾ داخل ٿيڻ جو دروازو ساڄي پاسي کان نظر ايندو جنهن جي مٿان ٽي محرابي ڳڙکيون آهن. انهن ڳڙکين تائين پهچڻ جو رستو ڏکڻ واري ديوار ۾ ٺهيل ڏاڪڻ کان آهي. هن پُشتي نما اڏاوت جي اُڪر ۽ ٽُڪ جو ڪم بنا ڪنهن شڪ شبهي جي سنڌ ۾ ڪنهن به ٻي اسلامي عمارت تي نه آهي. ڄام نظام الدين جي مقبري جي اولهه واري ڀت جي ٻاهرين پاسي ۽ محراب کان اتر طرف وچ تي عربي تحرير آهي جيڪا اتر ۽ ڏکڻ طرف به هلي وئي آهي. اڪر جي هڪ پٽيءَ ۾ هنجن جي قطار ٺاهي وئي آهي جن جي چنهبن ۾ ڪنول گل جهليل آهن. آرائش جي ٻي منزل تي محراب واري پشتي جي ڪنڊن وٽ اڪرين خوبصورت ’شکارا‘ آهن جن عالمي شهرت جي مالڪ هينري ڪزنس کي به منجهائي وڌو ته اهو سامان مندرن جو آهي. هن لکيو، ”اهو گهڻو تڻو هندن جي سامان سان تيار ٿيو آهي. هي اهو ئي سامان آهي جنهن مان عام طور تي هندن جا مندر جوڙيا ويندا آهن. حقيقت به اها آهي ۽ ڪافي ثابتيون به آهن ته ٻارهين صديءَ کان اڳ جي هڪ يا گهڻن مندرن جو پٿرائون سامان استعمال ڪيو ويو هو، خاص ڪري پٿر جي ٿنڀن، پٿر جي ديوارن ۽ ٻاهرين پاسي جهروڪي مان به معلوم ڪري سگهجي ٿو. ٻاهرين پاسي پٿر جو سڄو مانڊاڻ جنهن تي سڄو پشتو ٻڌل آهي ۽ محراب جو اندريون پاسو، اهو سڀ ڪجهه گجرات جي مسجد جي آرائش جهڙو آهي.“

ان هوندي به ڄام نظام الدين جو مقبرو پنهنجي تخليق ۽ آرائش جي اعتبار کان بي مثال آهي. ان جي اڏاوت جو نقشو ڪنهن به ٻي عمارت تان اڌارو ورتل نه آهي ۽ نه وري ٻاهران آندو ويو آهي. اهو سنڌ جي هنرمندن خاص ڪري سمن جي دور جي ماضيءَ جي عمارت سازيءَ جي تجربن ۽ ماهرن جي محنت جو نتيجو آهي. هي مقبرو سِرن جي ڪاريگريءَ جي مهارت جي آڌار تي پٿري اڏاوت جو شاندار تجربو آهي. ان پٿري عمارت ۾ پٿر تي ٽُڪ ۽ تراش جو ڪم ايئن ڪيو ويو آهي جيئن ڪاٺ ۾ اڪر ڪئي ويندي آهي. مڪليءَ تي پٿري اڏاوت جو هي ڪم ٺٽي ۾ سما دور جي ڪاريگرن جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ صديءَ تي ٻڌل تجربي جو نتيجو آهي. سمن جي زماني ۾ سِرن جي چورس عمارت تي گنبذ جي اڏاوت عام هئي پر پٿر جي چورس عمارت تي اهڙو تجربو پهريون ڀيرو ٿي رهيو هو.

اولهه واري ديوار ۾ محراب جي وڌايل حصي جي اڏاوت ۽ گهڙاوت همعصر گجراتي اڏاوتن سان ڀيٽڻ جهڙي آهي، ڇو ته اهڙيون وڌايل حصن واريون اڏاوتون نه رڳو گجرات جي مسجدن بلڪه مندرن ۾ نظر اچن ٿيون. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي اڪثر جين مت ۽ هندو مت وارن مندرن سان اهڙا وڌايل حصا آهن. سنڌ ۾ بهرحال، شايد هي پهريون مثال آهي جنهن ۾ هن قسم جي پُشتي نما محراب ۽ ان جي مٿان جهروڪا ۽ گئلريون رکيون ويون آهن.

گجراتي طرز جي هن هڪجهڙائيءَ ، مقبري تي هڪ هنڌ هنج پکين جي اڪر سان گڏو گڏ جهروڪن سان ’شکارو‘ طرز جي آرائش جي بنياد تي ڪي محقق ان مغالطي ۾ پئجي ويا ته هن مقبري ۾ ڪم آندل آرائشي پٿر ڪنهن مندر جي اڏاوت مان ڪڍي هتي استعمال ڪئي ويا هوندا. پر هُو صاحب ان راءِ جي حق ۾ اهڙي ڪنهن به مندر جي نشاندهيءَ کان قاصر آهن ته اهو مندر ڪٿي هو. سمن جي تاريخ ۾ به اهڙي ڪنهن ڀڃ ڊاهه يا ڏاڍ مڙسيءَ جو ڪو حوالو يا عام روايت ڪونه ٿي ملي ۽ نه وري اهو چوڻ مناسب آهي ته مسلمانن جي مقبرن ۾ اهڙي آرائش ٿي نه ٿي سگهي. خود ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور جي مقبرن ۾ اهڙي چٽسالي وڏي پئماني تي نظر اچي ٿي جتي جانور ۽ پکي ته ٺهيو خود انساني شبيهون چٽيل آهن. گهاڙي قبرن تي ته اڪثر گهوڙا، شهسوار، سورما ، پکي �