ڀـنـڀـور

.“

نيٺ، 65 - 1958 ۾ ايف اي خان جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان آرڪيالاجي کاتي اهو ذهن ٺاهي کوٽايون ڪرايون ته ڀنڀور ئي ديبل ٿي سگهي ٿو. ڊاڪٽر ايف اي خان چيو ته ، ”اهڙي سخت چئلينج جي صورت ۾ ، جو ديبل جي ڀنڀور سان شناخت ڪرڻي هئي، محڪمه آثار قديمه 65 - 1958 ۾ نئين سر اڀياس ڪيو.“ نيٺ اهو ئي نتيجو ڪڍي پيش ڪيو ويو.

ڪجهه به هجي، ڀنڀور مان هيٺيان ثقافتي تهه ظاهر ٿيا آهن:

1_ پهريون تهه 12_10 صدي عيسوي تائين جو آهي. جنهن ۾ وڏي قلعي جي فصيل ٻيهر ٺهي. پر ان جي ويڪر گهٽائي وئي. ان دور ۾ چمڪندڙ ڪاشي ۽ چينيءَ جا ٿانوَ ملن ٿا. ڊاڪٽر ايف اي خان ان کي عباسي دور قرار ڏئي ٿو.

2 _ ابتدائي عباسي دور (892ع_750ع) جنهن ۾ قلعي جي ديوار جي توسيع ۽ مرمت ٿي ۽ چمڪندڙ ڪاشيءَ جو رواج پيو. ٻنهي عباسي دورن جي تهن مان سِڪن جو وڏو تعداد مليو آهي.

3 _ اُميه دور (750ع_711ع) جڏهن برصغير ۾ اسلام آيو. ان ۾ شامي طرز جي قلعي جي ڀِت جي اڏاوت ٿي. ڀنڀور واري مسجد کي ان ئي دور سان منسوب ڪيو ويو آهي، ان ئي دور جا ڪوفي رسم الخط وارا 14 ڪتبا مليا آهن. سفيد ٿانون بابت به چيو وڃي ٿو ته اهي اُميه دور جا آهن ۽ شام مان آندا ويا هئا. ساساني دور جا ساوا ۽ نيرا ٿانوَ به ملن ٿا.

4 _ اُميه دور جي هيٺان هندو دور جا نشان آهن، جنهن ۾ شِو مندر ۽ شِو لنگم گهڻي مقدار ۾ مليا آهن.

5 _ ان سان گڏ ساساني دور جا پنجين صدي عيسوي جا آثار به مليا آهن، جڏهن هنن مڪران کان ديبل تائين سنڌ فتح ڪئي هئي.

6 _ هندو ساساني دور هيٺان سٿيو پارٿي پاڇيون ملن ٿيون. ان دور جي سامان ۾ نفيس پالش ٿيل چمڪندڙ ڳاڙهي يا ڪاري ڀُوري لسي سطح جي ٺڪر جا ٿانوَ آهن، جيڪي يوناني ٿانون جهڙا آهن ۽ ٽيڪسيلا مان به مليا آهن.