ٿاڻي عارب ڏانهن

ٿاڻي عارب ڏانهن

”ڪرچات مان ٺهرايل ٽائر جي هوا رات وچ ۾ هوريان هوريان وري نڪري وئي آهي.“ ايوب ڊرائيور جيڪو هن مهل تائين جمع ٿيل ڪي ٺڪريون ٿيلهي ۾ وجهي جيپ جي ڊالي ۾ رکي موٽيو هو، ويجهو اچي اطلاع ڏنو، ”ٽِڪليءَ وارو پنڪچر هوا ڇڏي ويندو آهي.“

هيءَ اسان لاءِ ڪجهه پريشانيءَ جي ڳالهه هئي، ڇاڪاڻ ته ”اسپيئر وهيل به جڏو هو ۽ جبل جي پنڌ ۾ اهڙن ٽائرن تي گهڻو ڀروسو ڪري نه پيو سگهجي. هاڻي اسان جبلن جي ڏُکين پاسن ۾ وڃڻ کان پاسو ڪرڻ تي مجبور ٿي پيا هئاسين. اسان جي پروگرام ۾ هو ته اڄوڪي تاريخ ۾ اسان قلندر مقام کان رني ڪوٽ جي موهن گيٽ يا گِرڻ لڪ تائين وڃي ڏسون جيڪا پڻ هڪ قديم واٽ هئي. مقامي ماڻهن ٻڌايو پئي ته ان واٽ سان رستي ۾ ٻه ٽي چشما آهن. جتي جتي چشمو آهي، اتي ڪنهن نه ڪنهن سائٽ جو امڪان وڌي ويندو آهي. بقول بخاري صاحب، ”جتي پاڻي آهي، اتي هوُ پاڻ آهي، ۽ جتي هو پاڻ آهي اُتي سندس بندن جي رهائش به آهي!“

احمد خان سائٽ کان موٽ کائي اڳتي قلندر مقام طرف هلياسين ته کيتن جو سلسلو هلندڙ نظر آيو. اهي برهماڻين جا کيت هئا. ڦُٽيون تيار هيون. ڪن پاسن تي چوُنڊا ٿي چڪا هئا. ڪن جاين تي ڦوٽهڙي ۽ گُل ٻاٽي جو مرحلو هو. ڪپهه جا گلابي ۽ پيلا گل مزو لايو بيٺا هئا. بصر به پوکيل هو جيڪو ڦُٽي چڪو هو. آڳاٽو پوکيل فصل ته جلد ئي مارڪيٽ وڃڻ وارو هو. هر طرف ٻنين ۾ زائفن ڪم پئي ڪيو.

”فصل ڪرڻ آهي به ته مائيءَ جو ڪم!“ بخاري صاحب داد ڏنو.

”عورتون مردن کان وڌيڪ ڪم ڪنديون آهن“ جان محمد پالاريءَ چيو.

”مائي ڪم جي ڏاڍي چيڙهي ٿئي ٿي ۽ ... اهو ڪم به ته ديوي ماتا جو آهي“ بخاري صاحب ان ڳالهه تي پاڻ ئي کِلي ڏنو.



عارب جو ٿاڻو

’ٿاڻو عارب بُٺي‘ ٿاڻي عارب کان وڌ ۾ وڌ اڌ ڪلوميٽر جي پنڌ تي آهي. هتان پڇا ڪئي وئي ته متان ڪو ٽائر پنڪچر ڳنڍڻ وارو ملي وڃي پر ڪاميابي ڪونه ٿي. ٿاڻي عارب تان اسان کي تاريخ کان آڳاٽو ٺڪراٺو ، flint جا بڻ (cores) ۽ ڏند دار بليڊ به مليو. هتي کوٽيل ٽن تجرباتي کڏن مان جيڪي شيون مليون تن ۾ آمري ثقافت سان لاڳاپيل ٺڪراٺو، مڻڪا، پٿر جا گولا، ٽامي جي ڇيڻي، پٿر جي روهي يا سيراڻ (hone) پٿر جا پتا (بليڊ) ۽ کرچڻا شامل آهن. سائٽ جي مجموعي ڊيگهه ويڪر گولائيءَ ۾ 250 ميٽر x 250 ميٽر هئي. ان جي اولهه ڪُنڊ ۽ نئه بارڻ جي ڪنڌيءَ تي هڪ غير معمولي اڏاوت غالباً اسٽوپا جي هئي. هن گول مخروطي اڏاوت جو هيٺيون دائرو گولائيءَ ۾ 30 ميٽر، گول ٽاپ جي موڪر 7 ميٽر ۽ ٽاپ کان هيٺين دائري تائين ڏاڪي دار لاهي 11 ميٽر هلي. ان اڏاوت ۾ اڻ گهڙيل پٿري بلاڪ مضبوط ڪري استعمال ڪيل هئا ۽ لاهيءَ ۾ ڪنهن ڪنهن هنڌ ڏاڪا ۽ هڪ گردشي ٿلهو به محسوس ٿي رهيو هو.