پوکڻ ڪوٽيرو

پوکڻ ڪوٽيرو:

معصومن جي بُٺيءَ جو جائزو وٺي اسان اتر ۾ پوکڻ طرف رخ ڪيو جتي ٻه سائٽون ويجهون ويجهيون هيون. ’پوکڻ ڪوٽيرو‘ ديهه پوکڻ (تپو ٿاڻو عارب) ۾ پوکڻ لانڍي ماڳ کان اٽڪل 2 ڪلوميٽر اورتي (ڏکڻ ۾) سُڪ نئه جي ٻئي ڀر آهي. ان نئه کي مجمدار صاحب پوکڻ نئه لکيو آهي. هيءَ وڏن پٿرن جي اوساري آهي. اهي هڪٻئي مٿان بنا ڪنهن مصالحي جي سٿيل آهن. ڪوٽيرو ماڳ ڇهن هڪجيترن ڪمرن تي مشتمل آهي. سڀني ڪمرن جا در اوڀر کان آهن ۽ در ڪمرن جي وچ وٽان آهن. مجمدار صاحب ڪوٽيري جي ماپ ۽ تفصيل ڏيئي ڇڏي آهي ۽ آثارن هيٺان تاريخ کان آڳاٽن اهڃاڻن جو به ذڪر ڪيو آهي پر اهي شايد مٽيءَ ۾ دٻجي ويا آهن.

آثارن جي حالت هروڀرو خراب نه آهي پر جيڪڏهن آرڪيالاجي کاتو هڪ ڪوشش وٺي. اهڙن آثارن جي ڊٺل پٿرن کي ٻيهر پنهنجي جاءِ تي رکائي ڇڏي ته آثار وري مضبوط ٿي بيهندا.

بخاري صاحب هن ماڳ کي نيم تاريخي بلڪه تاريخي دور جو سمجهڻ طرف مائل آهي. ڪوهستان ۾ قديم آثارن لاءِ عام طور لفظ ’ڪوٽيرو‘ رائج آهي، جڏهن ته اسان خاص هن قسم جي اڏاوتن لاءِ لفظ ڪوٽيرو مخصوص ڪيو آهي جنهن ۾ وڏن پٿرن سان خاص ڪري ڪنهن به مصالحي کان سواءِ اوساري ڪري ڪي لاڳيتا ڪمرا يا اڪيلو ڪمرو ٺاهيو ويو آهي. انهن جي عام طور اوچائي 4 يا 5 فٽ هوندي آهي ۽ ديوارون به ڪافي موڪريون هونديون آهن.

هتان ڪوبه ٺڪراٺو نٿو ملي، ان ڪري ان کي هروڀرو تاريخي قرار ڏيڻ جو جواز نظر نٿو اچي. منهنجي ذاتي راءِ ۾ اهي تاريخ کان آڳاٽي بلڪه ٺڪريءَ کان به اڳ جي سرگرمي ٿي سگهي ٿي جڏهن ماڻهن مال تي گذارو ٿي ڪيو ۽ نيم خانه بدوش زندگي گذاريندا هئا. ان وقت ماڻهن وٽ ٺڪر جو استعمال نه هو بلڪه چمڙي ۽ ڪکن مان ٺاهيل شين کي ٿانوَ طور استعمال ڪندا هئا، جيئن اڄڪلهه به جبل ۾ وڏي حد تائين ٿئي ٿو.

پوکڻ ڪوٽيري جي ڪُل ڊيگهه 95 ميٽر ۽ ويڪر 19 ميٽر آهي. ان اڏاوت کي ڇهن ڪمرن ۾ ورهايو ويو آهي. ديوارن جي اوچائي (هن وقت) گهٽ ۾ گهٽ 4 فٽ (1.4 ميٽر) ۽ ٿولهه 5 فٽ آهي. هر ڪمري جو دروازو اوڀر کان آهي. هي وڏا وڏا اڻ گهڙيل پٿري بلاڪ آهن.

بخاري صاحب هن ماڳ بابت لکيو ته ” پوکڻ لانڍي ..... کان سواءِ هتي جنهن نسبتاََ نئين اڏاوت جا آثار مليا سا 53X288 فٽن جي ايراضيءَ تي محيط هئي. اڏاوت جون پيڙهون پٿر جون آهن. ست فٽ ويڪري ڀِتين سان ڇهه ڪوٺيون آهن، جن جا لنگهه اوڀر پاسي کان آهن. ڪا به هڪ ڪوٺي ڪنهن ٻئي سان وچين در وسيلي مليل نه آهي. هن اڏاوت کي ٻنڌڙي واري اڏاوت سان حيرت جهڙي هڪجهڙائپ اهي. هن قسم جي اڏاوتن کي اڳيان ماهر ’مسافر خانا‘ چئي چڪا آهن پر ليکڪ (بخاري صاحب) جي خيال ۾ وڌيڪ تحقيق ڌاران هيءَ راءِ اڻپوري ڄاپي ٿي .“

ڪوٽيري جي ماپ تصويرون ۽ تفصيل وٺي اسان اتر ۾ پوکڻ واهيءَ جي مٿان انگريزن جي زماني ۾ ٺهيل (۽ هاڻي کنڊر ٿي ويل) لانڍيءَ ڏانهن رخ ڪيو. جيپ لانڍيءَ کان ٿورو اورتي بيهاري لٿاسون ته آڏو جهنگلي جيوت کاتي جو بورڊ کتل نظر آيو. لکيل هو، “Take only photos, leave only foot prints” ان هدايت تي خود جهنگلي جيوت وارن اختيار جي صاحبن ڪيترو عمل ڪيو آهي؟

اتي ويجهو پوکڻ جي ڪنڀ وٽ پڪنڪ، وهنجڻ ۽ ترڻ جي جاءِ آهي. پکي ڏسڻ لاءِ چڱڙي جاءِ آهي. سرڪاري هدايتن ۾ گند ڪچرو هٿيڪو پورڻ جي هدايت ٿيل هئي پر ترسڻ جي سهوليت ڪٿي به ڪونه هئي. ڄڻڪ هر هنڌ لکيل هجي، ”سياحن جي رهائش، کاڌي پيتي ۽ نانگ بلائن کان حفاظت لاءِ سرڪار ذميوار نه آهي. سرڪار ته بس! جهنگلي جيوت جي نالي ۾ دهمان ڪندي!“