پنجابي جمهوريت پسند لسي پيئڻ ملتوي ڪن تہ چڱو!

اربع 21 اپريل 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

پنجابي جمهوريت پسند لسي پيئڻ ملتوي ڪن تہ چڱو!

ذهنن ۾ سوال اٿي رهيو آهي تہ ڇا سنڌ ۾ وري هڪ ڀيرو باھہ ٻرڻ واري آهي؟ ڇا 1983ع ۽ 1986ع جھڙا ماحول ٻيھر جڙي رهيو آهي؟ خدا خير ڪري! گذريل ٻئي ”جنگيون“ سنڌ اڪيلي سر وڙهيون هيون، جمهوري جنگ جي ويڙھہ ۾ لاش سنڌي نوجوانن جا کنيا ويا هئا ۽ پوءِ .... ”مارشل لائي جمهوريت“ آئي ۽ پير صاحب پاڳارو پنھنجي حڪمت هلائي سڄو فصل لڻي ويو. محترمہ کي جيڪي مليو هو ان جو ڦل هيٺ عوام تائين ڪيترو پھتو؟ آئون ڪجھہ چوڻ نٿو چاهيان... ڇا توهان کي خبر نہ آهي!

جيڪي مليو، سو انھن کي جيڪي جهنڊي وارين گاڏين ۾ سوار ٿيا ۽ جيڪي ”ڪفگيريءَ“ ۾ وڌيڪ هوشيار هئا. معاف ڪجو متان توهان هن نئين لفظ تي چڙي پئو، ڳالھہ چمچه گيريءَ کان چڙهيل آهي، اها ڳالھہ رڳو محترمہ ڀٽو جي دور لاءِ ڪو نہ ٿو چوان، اها ڳالھہ انھن سڀني جمهوريتن ۽ جمهوري حڪومتن لاءِ هڪجھڙي آهي جيڪي ايم آر ڊي کانپوءِ عوامي يا ضيائي حلقن مان آيون!

اڳي پيپلا هئا پوءِ ليگلا ٿي ويا. اڃا تہ ”پيارن ڀائرن“ کي حڪومت ڪو نہ ملي آهي (۽ شايد ڪڏهن ملندي بہ ڪو نہ) پر جيڪڏهن ملي بہ پئي تہ پوءِ خدا ڄاڻي ڇا ٿيندو! ڀولڙي جي هٿ ۾ ميوو هجي ۽ توقع رکي وڃي تہ عوام کي ونڊي ورڇي ڏيندو! توهان ڪھڙي دنيا ۾ ٿا رهو؟ آئون ”جوڌن جوانن“۽ کٿابين لاءِ بہ ساڳي ڳالھہ چوندس!

ڪالھہ، پاڙي ۾ هڪ مائي صاحبہ گذاري وئي. سندس جنازي نماز پڙهائڻ وقت مولوي صاحب هڪ عدد ننڍڙي تقرير ڪئي ۽ ايتري سخت لهجي ۾ چيائين تہ ”جنازي نماز کانپوءِ هتي مغفرت جي دعا پڙهڻ قطعي غلط آهي“ جو مائي صاحبہ جي وارثن جي منھن جو پنو ئي لهي ويو! هڪ ڏکويل ڪٽنب لاءِ مولوي صاحب ايتري سخت لهجي ۾ هدايت ڏني (بلڪه حڪم ڏنو) جو وارثن جو اندر وڍجي ويو هوندو! خدا جي پناھہ! ڇا سچ پچ جنازي نماز کانپوءِ مغفرت جي دعا ٻيھر ٽيھر يا سڄي عمر پڙهڻ قطعي غلط آهي؟ مولوي صاحب ۽ صاحب عالم سڳورا، رهنمائي ڪن! آئون هڪ عام رواجي ماڻهو سمجهڻ چاهيان ٿو ۽ اهو بہ سمجهڻ چاهيان ٿو تہ ڇا عالم سڳورا سڀاڻي جيڪو اسلام نظام نافذ ڪرڻ چاهين ٿا، ان ۾ ايئن ٿيندو؟

ڳالھہ سنڌ ۾ سياسي باھہ ٻرڻ جي امڪان تي سوچڻ جي هلي رهي آهي پر اسان ڏسون پيا تہ پيپلز پارٽي، مسلم ليگ ۽ فوج کانپوءِ هتي هڪ ٻي قوت بلڪه شايد ٽين قوت بہ اڀري رهي آهي. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ سڀ جون سڀ قوتون پنھنجي پنھنجي اقتدار لاءِ ويڙھہ کائي رهيون آهن. خدا ڄاڻي تہ ڪھڙي قوت ڪٿي زور وٺي ۽ اها جنگ مالاڪنڊ کان ملاڪاتيار تائين ملڪ جي ڪھڙي حصي ۾ ٿي لڳي!

1983ع ۾ تہ لاکاٽ، سيکاٽ، مورو، نوابشاھہ، دادو، سکر، ٺٽو، بدين، لاڙڪاڻو، ڏهرڪي، جيڪب آباد سڀ باھہ ۾ وڪوڙجي ويا هئا ۽ سرحد، بلوچستان ۽ پنجاب فقط ميارون لاهي رهيا هئا. جيڪڏهن مستقبل قريب ۾ بہ ايئن ئي ٿيڻو آهي تہ پوءِ؟ مون کي شڪ آهي تہ سنڌ ٻيھر ساڳي ويڙھہ وڙهڻ چاهيندي! هوڏانھن، سياسي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان بہ اهو سوال اهم آهي تہ ڇا سنڌ کي وري هڪ ڀيرو اڪيلي سر ويڙھہ وڙهڻ گهرجي!

اڳئين ڀيري تہ جمهوريت لاءِ جنگ هئي ۽ سڀ قومپرست ۽ وفاق پرست، ترقي پسند ۽ هڪ اڌ مضبوط مذهبي جماعت ان جنگ لاءِ تيار هئا ڇاڪاڻ تہ ملڪ ۾ ڪا بہ جمهوري حڪومت ڪو نہ هئي. پيپلز پارٽيءَ کان وٺي مسلم ليگ (سواءِ ملڪ قاسم ۽ خواجه خيرالدين گروپ) سڀ ڌريون شامل لا جي خلاف هيون ۽ ويڙھہ ڪرڻ ۾ سنجيده هيون. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ حقيقي ويڙھہ فقط پيپلز پارٽي، جمعيت علماءِ اسلام ۽ عوامي تحريڪ ڪئي. باقي سڀ آڱر وڍائي شهيدن ۾ شامل ٿيا هئا!

هن ڀيري تہ صورتحال ئي ٻي آهي. اڌو اڌ سياستدان ڀاري مينڊيٽ سان راڄ ڀاڳ ۾ ويٺا آهن ۽ اهي فوج ۽ عوام جي وچ ۾ ”گاديلو“ بڻيل آهن! جن سان جنگ آهي اهي جنات وانگر ڏسجن ئي ڪو نہ ٿا ۽ جن کي سياسي فرنٽ تي آندو ويو آهي ”سوريہ پتر ڪرن“ ڪوچ ۽ ڪنڊل پائي بيٺا آهن. ڪورو ۽ پانڊو آمهون سامهون آهن سچ ۽ ڪوڙ جي هن جنگ ۾ ڏاڍو ڏکيو آهي تہ فيصلو ڪري سگهجي!؟

ايندڙ يا هلندڙ جنگ ۾ ڪي ڌريون پڌريون بيٺيون آهن، پيپلز پارٽي ۽ پائي، مسلم ليگ، فاروق لغاري ۽ سندس ٽيم، عمران خان ۽ سندس ٽيم، طالبان سڳورا ۽ سندن اتحادي، پونم ۽ سندن بي چين ساٿي، پونم جي بيچين ساٿين ۾ بلور ڪٽنب جو ڪردار ايم آر ڊيءَ وقت بہ لڳ ڀڳ اهو هو، جھڙا اڄ آهي. سرحد ۾ پيپلز پارٽي اڳ ئي ٽٽي چڪي آهي،سنڌ ۾ بہ پيپلز پارٽي اها ڪو نہ رهي آهي جيڪا 1983ع ۾ هئي. 1983ع واري پيپلز پارٽيءَ ۾ محترمہ سان گڏ بيگم صاحبہ، غلام مصطفيٰ جتوئي، ممتاز ڀٽو ۽اهي نوجوان بہ شامل هئا جن تي سرڪار الذوالفقار جو ٺپو هڻڻ جي عادي هئي. اڄ سڀ ڪڻو ڪڻو ٿي ويا آهن يا هڪ واضح رٿابنديءَ سان ايئن ڪيو ويو آهي!

هن سڄي ”هجوم“ کي ڇا چئجي؟ هجوم جيستائين چئنلائيز نٿو ڪيو وڃي ۽ جيستائين گهٽ ۾ گهٽ هڪ نقطي تي ”متحد“ نٿو ڪيو وڃي. ان مهل تائين هجوم ڇا ڪندو؟ پورس جا هاٿي پنھنجو لشڪر ماريندا. مشڪل اها آهي گذريل هڪ ڏهاڪي کان خاص طور تي سنڌ جي سياسي پارٽين ۽ قيادتن کي چڪناچور ڪيو ويو آهي، سر سان سر وڄائي وئي آهي، ڪو بہ ادارو ڪو نہ ڇڏيو ويو آهي، پارٽين مان پارٽيون ۽ ڌڙن مان ڌڙا ٺاهيا ويا آهن.

جمهوريت جي دعوا جي باوجود ڪو بہ هڪ جمهوري ڌڙو ٻئي جمهوري ڌڙي کي قبول نٿو ڪري. قوم پرستيءَ جي دعوا جي باوجود ڪو بہ هڪ قومپرست ڌڙو ٻئي قومپرست ڌڙي کي ”سرڪاري“ چوندي دير نٿو ڪري! ڪو بہ عالم سڳورو ٻئي فرقي جي عالم سڳوري سان متفق نٿو ٿئي. ٻيو تہ ٺھيو هر پارٽي پنھنجي اندر ڌڙي بنديءَ جو شڪار آهي. خود سرڪاري پارٽيءَ جي اندر ڏار پيا ڏسجن!

جڏهن سڄي سياسي قوت چڪنا چور لڳي پئي آهي تڏهن فائدو ڪير کڻندو؟ توهان پاڻ سياڻا آهيو. هر ڳالھہ سمجهو ٿا، آئون تہ اهو چوندي بہ عار نٿو محسوس ڪيان تہ جنگ ڀٽن ۽ ميان صاحب جي ڪونہي، (وڏي حد تائين) سنڌ ۽ پنجاب جي بہ ڪونہي، پيپلز پارٽي، انصاف پارٽي، مسلم ليگ، ٽانگه پارٽي يا سائيڪل پارٽيءَ جو بہ چڪر ڪو نہ آهي، اصل بادشاهن کي ”مرضيءَ جو غلام“ گهرجي ۽ بس!

جنھن صورت ۾ مرضيءَ جو هڪ غلام وفاداريءَ سان فرض نڀائي رهيو آهي، ان صورت ۾ تبديلي ڇو آڻجي؟ هائو! جڏهن اهو غلام ٿاٻو کائي منھن ڀر ڪري يا ڪيلي جي کل تان ترڪي پوي ۽ معاملا سندس هٿن مان ڇڏائجي وڃن! تڏهن غلاميءَ جو جهنڊو ڪنھن بہ ٻي ڌر کي پڪڙائي سگهجي ٿو. في الحال سڀ گهوڙا ريس جي ميدان ۾ گشت ڪري رهيا آهن ۽ سندن سوار انھن جي نمائش ڪرائي رهيا آهن. ڪامريڊ قاسم پٿر سخت لهجي ۾ چوندو آهي ”ميان سياست ڪريو! پاڻ کي ضايع نہ ڪريو!“ مون کي لڳي ٿو تہ اڄ هو وڌيڪ ڪاوڙبو ۽ چوندو ”توهان سياستدانن کي لويو ٿا!ٰ“

سوال وري بہ اتي جو اتي بيٺو آهي تہ ڇا ايندڙ سياسي ويڙھہ وري بہ سنڌ ۾ ٿيندي؟ پاڪستان جي سڀني سياستدانن سنڌ جي عوام کي ڪٿي اسپين جو اهو ڏاند تہ ڪو نہ سمجهيو آهي جيڪو پنڊال ۾ ڳاڙهي ڪپڙي واري ڪرتبيءَ �