پاڪستاني سياست: ٽيون رستو

اڱارو 31 آگسٽ 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

پاڪستاني سياست: ٽيون رستو

پاڪستان جي اصل حڪمرانن ٻہ ڀيرا محترمہ ڀٽو کي ۽ ٻہ ڀيرا ميان نواز شريف کي اقتدار جي ڪرسيءَ تي ويھاريو ۽ انھن کان پنھنجي پنھنجي وقت جي ايجنڊا جو پورو ڪم ورتو. چوڻ لاءِ تہ اهو چيو ويو تہ ٻنہي ڌرين کي جمهوري طريقن سان اقتدار مليو پر ماضيءَ ۾ ٻنہي ڌرين کي جنھن ريت اقتدار کان جدا ڪيو ويو. ان جي جمهوري هجڻ تي شڪ اڃا تائين موجود آهي. اسان ڏسون ٿا تہ اڄ تائين ڪنھن بہ جمهوري حڪومت پنھنجي ٻڌي آهر حڪومت نہ ڪئي آهي ۽ هر حڪمران کي الزامن جي برسات ۾ گهر روانو ڪيو ويو آهي.

انھن الزامن جي باوجود اسان ڏسون ٿا تہ پاڪستان ۾ ظاهري طور ٻن سياسي جماعتن واري سياست هلي رهي آهي. مون هتي لفظ ”ظاهري طور“ ان ڪري استعمال ڪيو آهي جو حقيقي ڌر 1947ع کان راڄ ڪري رهي آهي ۽ ان جا سويلين چهرا تبديل ٿيندا پئي آيا آهن. ٽين دنيا جي اڪثر ملڪن ۾ ايئن ئي ٿيندو آهي. هاڻي، شايد اهو وقت اچي رهيو آهي جو اصل حڪمران پڻ اهو سوچڻ تي مجبور ٿي ويا آهن تہ هاڻي ڪي نوان چهرا ميدان ۾ آندا وڃن.

آئون نٿو چئي سگهان تہ ڪھڙي ڌر تي الزامن جي ڳنڍ ٻي ڌر کان وڌيڪ آهي پر ايترو ضرور چئي سگهجي ٿو تہ پاڪستان جي فوجي، سول ۽ معاشي قيادتن ملڪ کي اهڙي جاءِ تي اچي پھچايو آهي جو رياست، رياستي ادارا ۽ معيشت بنہه جڪڙجي چڪي آهي، جيئن تہ ملڪ جون پاليسيون عوام نہ ٺاهيندو آهي، تنھنڪري هن سڄي بحران جي ذميواري بہ عوام بدران حڪمران طبقن تي ئي پوي ٿي. هاڻي بہ، جيڪڏهن ڪو ايئن چوي تہ ملڪ ڪنھن بہ بحران ۾ ڪو نہ آهي ۽ سڀ ڪجھہ ضابطي ۾ آهي، تہ منھنجي خيال ۾ هو نہ رڳو ملڪ جي ماڻهن کي پر پاڻ کي دوکو ڏيئي رهيو آهي. اسان ڏسون پيا تہ مهانگائي سموريون حدون اورانگهي وئي آهي، پرڏيھي پاليسي اتر اولھہ ۽ اوڀر کان هٿياربند خطرن کي جهلي نہ سگهي آهي. عالمي مالياتي ادارا پاڪستان جي اندروني پاليسين بابت ”ڊڪٽيشن“ ڏيڻ لڳا آهن. ملڪ مان جمهوري عمل ۽ جمهوري روين جا تڏا ويڙهجي ويا آهن. هر اها حڪومت جنھن کي عوام چونڊي ٿو، خواص جي سرگرمين سبب ختم ٿي وڃي ٿي.

آئون وڌيڪ تفصيل ۾ ڪو نہ ٿو وڃان، منھنجي نظر ان خبر تي آهي جنھن ۾ آفتاب شير پائو ۽ غلام مصطفيٰ جتوئي مستقبل ۾ ملڪ جا امڪاني آئيني حڪمران ٿي سگهن ٿا. ڇا هيءَ هڪ سوچيل سمجهيل ۽ Targated سرگرمي آهي يا اها وري بہ ڪن اقتدار پسند سياستدانن جي اٻہري ڪوشش آهي؟ 29 آگسٽ تي ڪراچيءَ ۾ ڪلفٽن ڪناري هڪ بنگلي جي ڊرائينگ روم ۾ آفتاب شير پائو صحافين سان سياسي احوال ڪري رهيو هو، ”ميان نواز شريف ملڪ کي تباھہ ڪري ڇڏيو آهي، سموريون پارٽيون کيس هٽائڻ تي متفق آهن، آئون اڄ بہ پيپلز پارٽي ۾ آهيان، توڙي جو مرڪزي قيادت سان اختلاف اٿم، آئون اهي اختلاف ختم ڪرڻ چاهيان ٿو. نئين سياسي اتحاد ۾ ڪا خرابي ناهي!“

نئين سياسي اتحاد ۾ ڪا خرابي هجي يا نہ هجي پر ان اتحاد ۾ شامل ماڻهو تہ پراڻا آهن! اخبارن تہ ايترو بہ لکي ڇڏيو تہ آمريڪا بہادر پاڪستان جي وزيراعظم ۽ صدر کي هٽائڻ جو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي ۽ مسٽر جتوئي پاڪستان جو نئون صدر ۽ آفتاب شير پائو وزيراعظم ٿيندو! اهو، ان ڪچهريءَ ۾ ”آف دي رڪارڊ“ ريمارڪ هو پر هڪ نوجوان سياستدان چيو، ”هاڻي سرحد صوبي جو حق آهي ۽ هن ڀيري صدارت لاءِ سنڌ صوبو ڇو نہ؟“

آفتاب شير پائو نئين جمهوري حڪومت جي تجويز پيش ڪري رهيو هو، ”ٻن سالن لاءِ قومي حڪومت جوڙي وڃي، جنھن ۾ ٽيڪنو ڪريٽ ۽ سياسي اڳواڻ شامل هجن!“ شير پائو صاحب سمجهي ويو آهي تہ هن کانپوءِ صرف اها ئي عبوري حڪومت قابل قبول ٿي سگهندي جنھن ۾ عالمي مالياتي ادارن جا مسئلا سمجهندڙ ۽ سلجهائيندڙ ٽيڪنو ڪريٽ شامل هوندا. آفتاب شيرپائو ۽ جتوئي صاحب جي حوالي سان هيءَ سياسي کچڻي ٻن مهينن کان جاري آهي. ان سلسلي ۾ گذريل هفتي جتوئي صاحب جي بنگلي تي بہ هڪ عدد گڏجاڻي ٿي چڪي آهي. نواب اڪبر بگٽي ۽ سيف الله خان بہ ان سرگرميءَ ۾ ڪنھن نہ ڪنھن دائري ۾ اچن ٿا. آفتاب شير پائو سيد پرويز شاھہ سان گڏجي ايم ڪيو ايم جي آفتاب شيخ سان بہ حال احوال اوري چڪو آهي.

ان سڄي پس منظر ۾ ”ٽائمنگ“ تمام اهم آهي. 4 سيپٽمبر واري هڙتال مٿان اچي بيٺي آهي. سڄي مخالف ڌر”نواز هٽايو!“ جي نعري تي هڪ راءِ ٿي بيٺي آهي. پيپلز پارٽي، عوامي نيشنل پارٽي، ايم ڪيو ايم ۽ ڪي ٻيون سنہيون ٿلهيون پارٽيون پنھنجي پر ۾ ”ڊهندڙ ديوار کي آخري ڌڪو“ ڏيڻ لاءِ زور لائي رهيون آهن، ان ئي موقعي تي قادر مگسي ”سنڌ بچايو“ ڪانفرنس جا دعوت ناما ورهائيندو نظر پيو اچي. هن ئي موقعي تي پھريون ڀيرو پنجاب ۽ وفاق جو ڪردار ”موٽر وي“ جي سوال تي اڀريو آهي ۽ اهو ئي موقعو آهي جڏهن ميان نواز شريف سنڌ ۾ سيٽ اپ ٺاهڻ لاءِ سائين غوث علي شاھہ کي ٽاسڪ ڏنو آهي ۽ اهو بہ عجيب موقعو آهي جو شاھہ صاحب ۽ لياقت جتوئي جي وچ ۾ ٿيل ڳالهيون ناڪام ٿيون آهن.

شير پاؤ کان ڪنھن صحافيءَ پڇيو، ”جناب توهان جون هي سرگرميون اسان ڪھڙي حوالي سان ڏسون؟ ڇا هي محض هڪ طاقتور پريشر گروپ آهي يا اهو پاڪستاني سياست ۾ ”ٿرڊ آپشن“ آهي؟“ شير پاؤ مرڪي پيو. يقينن، سندس مرڪ جي پويان هڪ رٿابندي هئي جنھن جو اظهار هو تمام احتياط سان ڪري رهيو هو. هڪ صحافيءَ سڌو سوال ڪيو، ”توهان جمهوريت جي ڳالھہ ٿا ڪريو پر توهان ڪھڙي جمهوري طريقي سان تبديلي آڻيندا؟ ميان صاحب جي حڪومت جي مدي ۾ اڃا اڍائي سال پيا آهن!“

”جناب توهان اهو بہ ڏسو، هن ملڪ ۾ ڪڏهن نظريہ ضرورت تہ ڪڏهن ڪو ٻيو نظريو سامهون اچي ٿو!“ شير پائو ڪجھہ بہ نہ چوندي سڀ ڪجھہ چئي ويو. مون محسوس ڪيو تہ سياستدانن کي تبديليءَ جي ڏاڍي تڪڙ هئي. ”جيڪڏهن 15 سيپٽمبر تائين تبديلي نہ آئي تہ پوءِ گهڻي دير پئجي ويندي...“ هڪ سياستدان سڙٻاٽ ۾ چيو. ”جيڪڏهن 4 سيپٽمبر واري هڙتال ۾ حڪومت بي حد سختي ڪئي ۽ جاني نقصان ٿي پيو تہ پوءِ حڪومت ڊهڻ ۾ دير نہ لڳندي پر جيڪڏهن خير ٿي ويو تہ پوءِ.....“ سياستدان چپ ٿي ويو.

هيڏانھن سنڌ سرڪار ۽ پاڪستان سرڪار فولادي طاقت استعمال ڪرڻ جي موڊ ۾ آهي. شاھہ صاحب پاڻ کي ماضيءَ ۾ سخت ايڊمنسٽريٽر ثابت ڪري چڪو آهي. عبدالستار افغانيءَ جي گرفتاري ۽ سهراب ڳوٺ جو صفايو سندس کاتي ۾ لکيل آهن. سياستدان 15 سيپٽمبر کي اهميت ڇو پيا ڏين؟ ۽ ڇا ” ٿرڊ آپشن“ واري ڪوشش ڪامياب ٿي سگهندي؟ ان گروھہ بنديءَ ۾ ڪير ڪير شامل ٿي سگهن ٿا؟ هڪ فارمولا سامهون اچي ٿو:

پيپلز پارٽي جو اهو سڄو لڏو جيڪو هن وقت محترمہ کان پاسيرو آهي. مسلم ليگ (ن) جو اهو حصو جنھن کي ميان صاحب خوش ڪري نہ سگهيو آهي. مسلم ليگ جا ٻيا ڌڙا، ايم ڪيو ايم ۽ اهي سڀ ننڍا گروھہ جن کي محترمہ توڻي ميان صاحب جي دور ۾ ڪجھہ هڙ حاصل نہ ٿيو، انھن سڀني کي هڪ نعري هيٺ گڏ ڪجي، انھن سڀني کي صدارتن ۽ وزارتن جو آسرو ڏجي ۽ اهڙي ريت تبديلي آڻي وٺبي. اها تبديلي ڪيتري پائيدار ٿي سگهي ٿي؟ ا�