ٽڪ مڪان

ٽڪ مڪان

صبح جا ڏهه وڳا ته اسان سترهين ارڙهين صديءَ جي پراڻين گهاڙين واري هن قبرستان تي پهچي وياسون. هي سَري واري پاسي کان ڪاري جبل تي ڪجهه ڪلوميٽر پيچرو هو. هيءَ اها ئي جابلو قطار آهي جيڪا سورجاڻي سان هلندي سپر هاءِ وٽ ’ڪارو‘ جبل جي صورت ۾ هاءِ وي کان ٿيندي اڳتي هلي وڃي ٿي ان هنڌ حيدرآباد کان ڪراچي ويندي هاءِ وي جي سڀ کان اوچي چاڙهي آهي.

ٽڪ مڪان تي نيون گهاڙيون به آهن، يعني گهاڙيون ٺهڻ جو سلسلو هن علائقي ۾ ٽيهارو کن سالن کان وري شروع ٿيو آهي. هاڻي به پٿر جا ڪي گهڙيل بلاڪ لٿل هئا. يعني هن کان پوءِ به ڪي ٻيون قبرون ٺهنديون ۽ سلسلو هلندو رهندو. نيون قبرون به سهڻيون، پر ننڍيون ۽ گهٽ اوچائيءَ جون آهن. هاڻوڪا ڪاريگر سَريءَ ۾ ويٺا آهن.

”اسان کي نيون ڊزائنون به رڪارڊ ۽ بيان ڪرڻ گهرجن ڇاڪاڻ ته اڄ کان پنجاهه سٺ سال پوءِ ڪو تاريخ دان مشڪل سان سمجهي سگهندو ته ڪهڙي ڊزائين ڪهڙي وقت جي آهي، ڇاڪاڻ ته اڪثر نئين قبرن تي به سن لکيل ڪونه آهي. پر بنيادي فرق اهو هوندو ته نئين قبرن ۾ مسالي طور سيمينٽ استعمال پيو ٿئي جڏهن ته پراڻين قبرن ۾ چيرولي استعمال ٿيل آهي. البت نئين آرٽ ۾ به نفاست ٺيڪ ٺاڪ خوبصورت آهي.

”پاڻ جيڪي نيون گهاڙيون ڏٺيون، ڇا ٿا ڀانيو؟“ مون بخاري صاحب کان راءِ ورتي.

”عاليشان! غضب ڪيو اٿن، اهڙي صفائي جو واهه واهه!“

”هن ماڳ جي ائڊريس معلوم ڪئي اٿو!“

”ها! ٽڪ مڪان، ديهه ٽَڪ، ويجهو لالُو ڪَپري ۽ اوڍيري (Odheeree) بُٺي جي اوڀرندي پاسي.“

هي قبرستان هونئن ته ڇهه ست سَو سال قديم آهي پر هڪ پليٽفارم تي ٺهيل مکيه قبرون ساڍا چار – پنج سئو سال پراڻيون آهن. ٽڪ مڪان ۾ مکيه قبرون 04.50x4.5 ميٽر هڪ پليٽ فارم تي آهن. هي 8 عدد قبرون آهن جن ۾ عورتون ۽ مرد پوريل آهن. ٿلهي ۽ قبرن سميت هن اڏاوت جي مجموعي اوچائي 3 ميٽر آهي. پليٽ فارم جي اوڀر کان Stele تي ڪاريگر جو نالو ”واڳو ولد نٿالو“ ۽ سن 1150هه اُڪريل آهي. ڪاريگر نٿالي واهه جي ڪاريگري ڏيکاري آهي.

ٽڪ مڪان ۾ هي ڪنهنجيون قبرون آهن؟ مقامي ماڻهن موجب اهي پالاري قبيلي جي ماڻهن جون آهن جن کي ڪنهن بروهي ڌاڙيل ڦُر جي ڪوشش ۾ ماري وڌو هو. هونئن هن قبرستان ۾ مختلف قبائلين جون قبرون آهن. هي ڪم ڪجهه ڪاريگرن جي گروپ جي حوالي ڪيو ويو هو جيڪا ڪنهن وڏي ڪٽنب تي ٻڌل هئي. انهن اتي چڱو خاصو وقت رهي اهي قبرون گهڙيون. ان ڪم ۾ کين ڪي سال لڳي ويا ۽ ان تي تمام وڏو خرچ آيو.

هڪ روايت آهي ته هنن قبرن جي تعمير تي ”ست مڻ مِريون آيون هيون.“ اٺ مڻ مِريون اچڻ جو مطلب ڇا آهي؟ ڪنهن چيو، ”مريون کائڻ سان مزدورن ۾ ڪم جي سگهه وڌندي آهي،“ ڪنهن چيو ”اڳي ’مريون‘ رائج الوقت سڪي لاءِ معياري ملهه جو ايڪو هو.“ يعني ايترين مرين جي ملهه جيترو خرچ آيو. ڪنهن چيو ته ”جڏهن اهڙو ڪم هلندو آهي تڏهن مزدورن جي کاڌي پيتي لاءِ ديڳيون لهنديون آهن، ٻوڙ پلاءَ ۾ مريون (ڳاڙها مرچ) پونديون آهن. هڪ ديڳ ۾ جيتريون مريون پون ٿيون ان حساب سان ست مڻ مِرين جو حساب ٻڌبو ته پتو پوندو ته ڪيتريون ديڳيون لٿيون يعني ڪيترن مزدورن ڪيترو عرصو ڪم ڪيو!

مون جڏهن’مِريون اچڻ‘ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب کان سوال ڪيو ته بلوچ صاحب مهرباني ڪري ان جو جواب خط ۾ هن ريت تحرير فرمايو،

”مِريون (ڳاڙهيون مرچون) آڻبيون آهن رڌ پچاء لاءِ؛ جي گهڻيون مِريون آيون ته معنيٰ گهڻي رڌ پچاء ٿي ۽ گهڻن ماڻهن ماني کاڌي. ’ست مڻ مِريون آيون‘ ته معنيٰ ڪم وڏو هو، گهڻن ماڻهن ڪم ڪيو ۽ گهڻا ڏينهن هليو. جيڪڏهن اندازو لڳائجي ته گهڻن ماڻهن ڪم ڪيو ۽ گهڻا ڏينهن ڪم هليو، ته ڪنهن حد تائين ليکو ڪري سگجي ٿو. اوهان وڌيڪ حساب لڳائيندا:

ڳوٺن ۾ ونگار (آبت) وقت، پنجاهه ماڻهو سڄو ڏينهن ڪم ڪندا آهن ته (گوشت چانور گڏ) هڪ ديڳ لهندي آهي، جنهن ۾ اڄڪلهه 75 گرام ڳاڙهيون مِريون وجهن ٿا. ٿلهي ليکي 40 ڪِلو هڪ مڻ، ۽ ستن مڻن ۾ 280 ڪِلو. هڪ هزار گرام برابر هڪ ڪِلو جي ، ته ستن مڻن ۾ 280،000 گرام !“ ان ريت ڪاٿو ڪاٿو ڪرڻ سان چئي سگهبو ته 50 ماڻهن لاءِ 75 گرام ڳاڙها مرچ في ديڳ جي حساب سان ٽڪ مڪان تي اهو ڪم ڏهن کان يارهن سال هليو هوندو.

ڊاڪٽر صاحب وڌيڪ لکيو ته، ”عام زندگيءَ ۾ ’مِريون آڻڻ‘ وارو اصطلاح، آڳاٽو مهمان نوازي ۽ ماني کارائڻ (سخاوت) جي حوالي ان رائج ٿيو، يعني ت ڪنهن گهڻي ماني کارائي؛ جي روزانو گهڻن ماڻهن کي کارائي، ۽ اَن چانور ۽ گوشت وغيره گهڻو آندو ته ان لحاظ کان مِيون به گهڻيون آيون. جن عام ماني ڪانه ٿي کارائي ته به ايترو ڪو نه ٿي آندو جيترو ڪنهن سخيءَ مِريون آنديون. ان حوالي سان ’جنگ ناما‘ ڪتاب ۾ هڪ هَجَو جو بيت آهي جنهن جي هڪ سِٽ شايد ايئن آهي ته : ”جيتريون ئي مِريون ٿو مَلڪ آڻي، اوترو ان به نٿو آڻين ”تون“ (مَلڪ يعني ڪلمتي مَلڪ (سردار)، تون يعني جوکين جو سردار ڄام بجار)

هن ماڳ جو نالو ٽَڪ مڪان ڇو آهي؟ ان جا ٽي چار اشتقاق ٿي سگهن ٿا. ا- ٽڪ: سنهڙي کڙڪي جو آواز جيڪو پٿرٽُڪڻ ۾ پيدا ٿيندو آهي. 2- ٽَڪ: ماني جو ويلو. 3- ٽڪا: ڌن پئسا (جيڪا رقم هتي خرچ ٿي). 4- ٽُڪ: ٺاهيل گل چٽ.

ٽڪ مڪان کان واندا ٿياسون ته منهنجي نظر سامهون ٽڪريءَ جي پاڙ ۾ هڪ غار جي گول منهن تي پئي، ان تي ڳاڙها جهنڊا کتل هئا. ڀرسان ئي ٽڪر ۾ ڪي ننڍا ننڍا سوراخ هئا.

”سائين! اهي درويشن جون ٽٻيون آهن!“ مقامي مزدورن ٻڌايو.

”اهي درويش ڪير هئا؟“ مون پڇيو پر ڪنهن به جواب نه ڏنو. مون کي ياد آيو ته ڪالهه بخاري صاحب به ’ڊوبان‘ وٽ ٽٻي هنئي هئي.



اڳتي پنڌ سري ڏانهن هو، ”واٽ ۾ شايد هڪ يا ٻه ننڍڙا ڪوٽيرا ملن!“ بخاري صاحب امڪان ڏيکاريو. ”ان کان پوءِِ اسان جا آثار سري ۽ مول جي وچ تي باقاعدي شروع ٿيندا جن ۾ Stonehenge به آهن، گبربند به آهن ۽ اهڙا گهاڙين وارا قبرستان به آهن.“

10:10 وڳي سري روڊ تي چڙهياسون. ٽڪ مڪان تائين رهنمائي ڪندڙ مقامي سونهان هتي لهي ويا، ”خدا حافظ! خدا حافظ!“