ٺٽو1

هڪري ۾ هڪ تبديلي 1200-1100ع جي وچ ۾ ٿي جڏهن درياهه بکر وٽان گذريو. ان جي باوجود ڪجهه پاڻي سنڌ ڍورو، رڪ ۽ لهاڻو ڍورو کان گذريو ۽ رڻ ڪڇ به ارضياتي ڌوڏن سبب مٿي کڄي آيو ۽ ناقابل عبور ٿي ويو. ان ريت سنڌ ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جو هزارها سالن جو رابطو ٽٽي پيو. ٻيو واقعو 1340-1300ع جي وچ ۾ ٿيو ۽ ٺٽي ۽ مڪلي جي وچ کان اتر ۾ ڪلري ڦاٽ مکيه وهڪرو ٿي ويو ۽ ٺٽي کان ڏکڻ طرف بگهاڙ ڦاٽ ٻيو ڍورو ٿيو. دوشاخو ٺٽي کان 12-10 ميل اوڀر ۾ جهوڪ ۽ بلڙيءَ وٽان ٿيو ۽ گونگڙو شاخ جنهن تي محمد طور واقع هو، پاڻي گهٽائي ڇڏيو ۽ پوءِ ختم ٿي ويو. ديبل ويران ٿي ويو ۽ نئون بندر لاهري نئين ڪلري شاخ تي ٺهيو (ايم ايڇ پنهور : ڪرونالجيڪل ڊڪشنري آف سنڌ).

سنڌو نديءَ جي ان تبديليءَ سبب سما قبائلي مڪليءَ واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيا ۽ پوکون ڪرڻ لڳا. هنن پنهنجي پهرين آبادي ’ساموئي‘ قائم ڪئي جيڪا الهندي درياهي شاخ جي ساڄي ڪناري تي (ڏاکڻي پاسي) ۽ مڪلي جي بلڪل اترئين پاسي کان به اتر ۾ هو. انهن جون ڀليون زمينون مڪليءَ واري ٽڪريءَ جي اولهندي پاسي پکڙيل هيون. ان کان پوءِ، ان علائقي کي سماڪي سڏيو ويندو هو. روينو جي ريڪارڊ ۾ اڄ به ان جو نالو ’سماڪي‘ آهي. سمن جي ٻي وسندي درياهه جي اوڀر واري کاٻي ڪناري تي هئي، جيڪا مڪلي ٽڪريءَ کي اوڀر پاسي کان ڳار ڏيئي وهندي هئي. ان وسنديءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف وسيع ڊيلٽائي ميدان هئا. واهڙ جي اولهه پاسي مڪليءَ وارو ٽاڪرو علائقو پار ڪرڻ ۾ به سولو هو.

ڊاڪٽر صاحب جو خيال آهي ته ”اها وسندي جيڪا شروعاتي ڏينهن ۾ مياڻي هئي، پوءِ وڌي ٺٽو ٿي هجي، ان کان پوءِ ترقي ڪري ٺٽ بڻجي وئي هجي. ڪنهن سمي سردار پنهنجي اچ وڃ کي ڪارائتو ۽ سولو سمجهي پنهنجي رهائش کي ٺَٽ ڏانهن منتقل ڪيو هجي، جيڪو ان وقت نگر به بڻجي چڪو هو ۽ پنهنجي ايراضيءَ ۾ به وڌي وڏو ٿي پاڻمرادو ٺٽي جي هاڪاري نالي سان سڏجڻ لڳو. اهو شهر پنهنجي شان شوڪت جي انتها تي ڄام نندي ( ڄام نظام الدين : 866هه- 914 هه (1460ع -1508ع) جي مستحڪم حڪمرانيءَ واري دور ۾ پهتو. پر، ابتدائي ٺٽ يا شهر جو ابتدائي ماڳ ڪهڙو هو؟ هن موقعي تي ڊاڪٽر بلوچ صاحب ان ڏکئي سوال جو جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو: