يادگارن جو هڪ اڻڄاتل سلسلو

يادگارن جو هڪ اڻڄاتل سلسلو:

تؤنگ کي تڙ تڪڙ ۾ ڇڏڻ سبب ڪي ماڳ ڏسڻ کان رهجي ويا هئا. خوشقسمتيءَ سان بخاري صاحب انهن جو ذڪر پنهنجي مضمون ۾ ڪري چڪو آهي. سائين ’يادگارن جو هڪ اڻڄاتل سلسلو‘ جي عنوان هيٺ لکي ٿو،

”ڪوهستان ۾ اڃا به ڪٿي ڪٿي ۽ ڪيترا آغار موجود آهن سو ڄاڻڻ لاءِ وقت، وسيلن ۽ موزون حالتن جي ضرورت آهي. سيپٽمبر 1991ع ۾ ليکڪ (بخاري صاحب) کي ڪوهستان ۾ آثارن جي هڪ ٻئي سلسلي ڏسڻ جو اتفاق ٿيو. ڀانئجي ٿو ته هن کان اڳ ٻئي ڪنهن ماهر هنن آثارن جو ذڪر شايد ئي ڪو ڪيو هجي. مڙيئي آثار هڪ دڳ جي اوڀر م ۽ کيرٿر جبل جي الهندي وٽ سان آهن. هي سڀ آثار موٽر تي چڙهي ڏسي سگهجن ٿا، پر چار وکون پنڌ به ڪرڻو پوندو ... تؤنگ مان نڪري . مِيري واهي ڦنگ کان اولهه پاسي اُڪري ڦنگ جو ڪنارو وٺي اتر طرف هلبو ته پهريائين واٽ تي ڪي صحابه ڏسڻ ۾ ايندا. ياد رهي ته ڪوهستان ۾ ڪيترائي صحابا آهن ... ٿورو اڳتي وڌبو ته برسات جي سڪل گهارن ڀر چپي چپي تي گبربند ڏسڻ ۾ ايندا. ڪوهستان ۾ ڪيئي گبربند آهن، جن مان ڪن بابت ماهرن ٿورو گهڻو احوال ڏنو آهي. اڳڀرو ٿبو ته ڪجهه فاصلي تائين هڪ کلئي ميدان مان لنگهڻو پوندو. هتي ويجهو ويجهو ننڍيون ۽ وڏيون وسنديون ڏسي سگهجن ٿيون. نيٺ هلندي هلندي هڪ هنڌ کيرٿر جي الهندي وٽ کي وڃي ويجهو پئبو ۽ پوءِ سگهو ئي هن سلسلي جو پهريون ماڳ ايندو ... ڳوٺ ٺارو پنهور وٽ پهچڻ کان ٿورڙو اڳ اوڀر پاسي ويندڙ هڪ گس وٺي ٿنگهئو فقير سهتاڻي (گبول) جي ڄاتل مزار تي پهچبو. مزار کان فرلانگ ٻن جي فاصلي تي اوڀر پاسي بزرگ جي نالي پٺيان سڏيل ٿنگهئو چشمو آهي چشمو ڇا آهي؟ بس پير ٻوڙ پاڻيءَ جو هڪ چڍو آهي. هتي ٻارهو ئي پاڻي ته موجود رهي ٿو پر وهي ڪونه ٿو. چڍي جي چوڦير ٻاڪري، ريڍي، ڳائي مال ۽ ٻين چؤپاين پيارڻ لاءِ مڙيل ماڻهن جي چڱي چرپر ڏسڻ ۾ ايندي ... چشمي جي ڀر پاسي ۾ ڪا ٻي رهت نظر ڪانه آئي البت اتر اول ۾ چند سؤ والن تي هڪ بُٺيءَ جي مٿان ٻن صحابن جا آثار هئا.“

اربع، 27 آڪٽوبر 2004ع:

اهوئي فجر جو اُٿي هرڪو تيار ٿي ويهي رهيو. ايوب کي سحري ملي چڪي هئي. مون آسمان ڏانهن ڏٺو، اڃا روشني گهٽ هئي، آسمان پنهنجي پيشانيءَ تي وِهائو تاري کي ’ڪوهه نور‘ وانگر سجايو بيٺو هو ۽ ڪجهه پرڀرو رات جو پڳدار هاڻي ننڊ جي تيارين ۾ هو. مون ڪئمرا ڪڍي ٻنهي کي zoom ڪري فوٽا ڪڍيا، چڱا اچي ويا.



بس سروس:

هنن ڳوٺن ۾ اچ وڃ جو هڪ ئي نظام آهي. هتان هڪ ڏينهن ۾ هڪ بس حيدرآباد وڃي ٿي ۽ ٻئي ڏينهن تي ٻي بس ڪراچي لاءِ رواني ٿئي ٿي. جنهن کي جيڏانهن به وڃڻو هجي گهٽ ۾ گهٽ نوري آبادي تائين چڙهيو وڃي، پوءِ ڀلي گاڏي مٽائي.

رات اسان جڏهن ليٽي پيا هئاسون، ان کانپوءِ ڪنهن مهل ڪا بس تؤنگ واري پاسي کان آئي، هتي بيٺي ۽ پوءِ اڳتي ٽِڪي بارڻ ڏانهن هلي وئي هئي. هاڻي صبح جو ساڍي ڇهين لڳي اولهه (ٽڪي بارڻ) کان ڪنهن بس جا زوردار هارن پري کان ٻڌڻ ۾ آيا ڄڻ پري کان واڪا ڪندي هجي ته ”مسافرو! اسٽاپ تي پهچي وڃو!“ ڪنهن مهل هارن جا رانڀاٽ ٿي ٻڌڻ ۾ آيا ته ڪنهن مهل انجڻ جا کرکراهٽي زوزاٽ ٿي آيا. نيٺ، اها بس اچي اسان جي کٽولن جي ڀرسان بيٺي ته متان ڪو مسافر چڙهي. چئبو! اسان سڄي رات بس اسٽاپ تي گذاري هئي.

هيءَ بيڊ فورڊ راڪيٽ بس هئي. ان تي لکيل هو، ”شهيد خميسه خان گبول بس سروس ٽِڪا باران – ڪراچي“. يعني اها بس ٽِڪي بارڻ کان ڪراچي ويندڙ هئي. شايد اڄوڪا مسافر ڪراچيءَ جا هجن! بس رواني ٿي، اسان نوٽ ڪيو ته هن اسٽاپ تي نه ڪو ماڻهو لٿو ۽ نه وري ڪو چڙهيو.



گهٽي لڪ:

هاڻي ڪجهه سوجهرو ٿي ويو هو، صبح جي ٿڌڙي روشنيءَ ۾ مون پنهنجي اوڀر ۾ بيٺل اوچي کيرٿر ڏانهن ڏٺو، اهو اتر اتر اولهه هلندو ٿي ويو. هوڏانهن کاٻي پاسي کان ميهي جبل ڪنڌ کنيو ڏکڻ کان اوڀر کيرٿر ڏانهن ٿي ويو. ان جو قدبت کيرٿر کان ڪافي ننڍو آهي.

”انهن ٻنهين جي ميل وٽ ٻئي جبل اچي پاڻ ۾ سوڙها ٿا ٿين جيڪو لڪ ٺهي ٿو، سو گهٽي آهي.“ سيف الملوڪ چيو، ”ان کي ئي بارڻ جي شروعات سمجهو! ... ان جي پرئين پاسي بلوچستان آهي ۽ اورئين پاسي سنڌ.“

”لڪ جي ٻئي پاسي بلوچستان جو ڳوٺڙو لوپ آهي.“ بخاري صاحب چيو.

ميزبانن رات جو ڏس ڏنو هو، ”هتي اولهه ۽ اوڀر وارن جبلن ۾ ڪافي گبربند آهن، ڪي ننڍا ته ڪي وڏا!، اسان گڏجي هلنداسين، توهان کي ڏيکارينداسين!“

اسان سوچيو ته سڀ ڏسڻ ته شايد ممڪن نه ٿين پر ڪي وڏا بند ضرور ڏسنداسون. پر ميزبانن ناشتو ڏياري موڪليو، پاڻ صبح جو ساڍي ستين وڳي تائين گهر مان نه نڪتا! اسان انتظار ۾ وقت وڃائي نه ٿي سگهياسون. اڄوڪو پروگرام ڪافي تنگ هو.



ٿاڻو:

گهٽي لڪ وٽ ڪنهن وقت ۾ انگريزن جو ٿاڻو هو. ان ڪري ان ماڳ کي چون ئي ’ٿاڻو!‘ ٿاڻو آرڪيالاجيڪل سائٽ به آهي. بخاري صاحب، صديق ۽ ايوب ان سائٽ تان ٺڪريون ۽ انهن جا ٽوٽا چونڊڻ کي لڳي ويا پر ڪابه ٺڪري زبان کولڻ لاءِ تيار نه هئي ته اها ڪهڙي دور جي آهي.

مون کيرٿر جي اولهه مان بيهي کيرٿر جو فوٽو ڇڪيو. دل ۾ چيم ”يادگار رهندو!“ ٽيم جبل کي پٺيءَ ڏئي چيو، ”اسان جو به فوٽو ڪڍ. يادگار رهندو!“

’ٿاڻو‘ ديهه ٽڪي بارڻ ۾ آهي. ٿاڻي وٽ سنڌ بلوچستان سرحد کان ڪجهه ڪلوميٽر اورتي چار پنج آثار هئا.

1- گول پٿرن جو کروٿ نما دائرو جنهن جو قطر 4.5 ميٽر آهي.

2- گول پٿرن جا ٻه مستطيل جنهن ۾ گول پٿرن جون (کروٿ نما) ٽي قطارون آهن. ان کروٿ جو هڪ حصو 6x4 ميٽر ڊگهو ۽ ٻيو x4 2.5 ميٽر آهي.

3- گول پٿرن جي چوڪور کروٿ نما جنهن جي ماپ 4x4 ميٽر آهي.

4- صحابو.

انهن سڀني آثارن مان صحابي وارو آثار بظاهر اهم ٿي لڳو جيڪا 12.30x3.60 ميٽر قبر نما اڏاوت هئي. ان جي چوڌاري اڻگهڙيل پٿرن جي ننڍڙي چؤديواري هئي، اها ئي چؤديواري هن ماڳ کي ”صحابو“ سڏڻ جو سبب بڻجي ٿي.

صحابي کان ٿورڙو ئي اڳتي سنڌ جي حدن ۾ اها جاءِ آهي جتي بلوچستان جي سردارن بند ٻڌي حد بندي ڪري ڇڏي آهي ته سنڌ هوڏانهن آهي ۽ بلوچستان هيڏانهن، اهو بند سنڌ جي حدن ۾ انڪري قرار ڏجي ٿو ته برسات جو پاڻي هيڏانهن ۽ هوڏانهن ورڇيندڙ شِم ڪجهه پرتي اولهه پاسي آهي. سرزمين جي جاگرافي ته ايئن ٿي چوي، وڌيڪ سرڪار ڄاڻي!

صحابو ۽ ٻيا آثار تاريخي دور جا هجڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. اها ٻي ڳالهه آهي ته سنڌ جي جابلو علائقي ۽ بلوچستان جي وچ ۾ سڀ کان هيٺانهون ۽ سولو لڪ اهو ئي آهي ۽ اهو بلڪل ممڪن آهي ته سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ تاريخ کان آڳاٽي زماني کان وٺي لوڪن جي اچ وڃ رهي هجي، هي ماڳ قديم زماني کان هر دور ۾ ڪئمپ سائٽ رهڻ جو ڪافي امڪان آهي.

صبح جو 30-8 وڳي تائين اسان گهٽي لڪ جا سمورا آثار ڏسي ورتا ۽ تؤنگ ڏانهن واپسيءَ �