هاڻوڪي حالت

هاڻوڪي حالت:

ڪلان ڪوٽ کنڊرن جي هاڻوڪي حالت بهرحال اهڙي آهي جوڪجهه ڏينهن جي جاکوڙ سان ان جو سٺو ۽ مڪمل نقشو تيار ڪرڻ ممڪن آهي. آئون سمجهان ٿو ته مهيني ڏيڍ جي ڪوشش ۽ ٿورڙي کوٽائيءَ سان هڪ سروي ٽيم ڪلان ڪوٽ جو سڄو اندريون نقشو سولائي سان تيار ڪري سگهندي جنهن سان اهو پتو پئجي سگهندو ته ڪلان ڪوٽ جي محل ۽ ٻين ماڙين جو نقشو ڪهڙو هو ۽ اولهه واري ديوار جي ٻئي ڀر ڪلان ڪوٽ ڍنڍ جي ڪنڌيءَ کي ڪهڙي طرح سينگاريو، سنواريو ۽ ترتيب ڏنو ويو هو.

ڪلان ڪوٽ ڍنڍ جي ان ڪنڌيءَ تي ٽڙيل پکڙيل باقيات تجويز ڪن ٿيون ته ڍنڍ جي نظاري توڙي ٻين ضرورتن لاءِ هن ڪنڌيءَ کي سهڻو بڻايو ويو هو ۽ ڪٿي ڪٿي هٿرادو آبشار به جوڙيا ويا هئا. ان خيال جي تصديق پٿر جي انهن خوبصورت ۽ گهڙيل نالين جي بلاڪن مان ٿئي ٿي، جيڪي پاڻي جي وهڪري کي ويتر خوبصورت ڪرڻ لاءِ هنيون ويون هيون. اڄ به اهڙن گهڙيل بلاڪن جا ڪجهه ٽڪرا اتي موجود آهن، جيتوڻيڪ صاف ڏسجي ٿو ته اهڙا گهڙيل پٿر اتان ويجهي ماضيءُ تائين چوري ٿيندا رهيا آهن. چوريءَ جي ان ڪم ۾ ڪلان ڪوٽ اندر ڳوٺڙو ٺاهي ويٺل ماڻهو چڱي طرح ملوث آهن، مونکي پٿر جو هڪ گهڙيل ٿنڀو اولهه پاسي هيٺ درياهه واري پيٽ جي ڪنڌيءَ تي لاهي رکيل نظر آيو، جيڪو اتان سمگل ٿيڻو هو. بلڪل اهڙو ئي هڪ ٻيو ٿنڀو ڪلان ڪوٽ جي اترين ديوار وٽ ان وقت به موجود هو. يقينن اهي ٻئي ٿنڀا هڪ جوڙو هئا. ساڳئي ڳوٺ جا ماڻهو قلعي جي حدن مان پراڻا سڪا ۽ ٻي نوادرات ڳوليندا ۽ وڪڻندا رهن ٿا. مون پاڻ هنن کي نوادرات ڳوليندي ڏٺو آهي. هو ٻڌائي سگهن ٿا ته ڪهڙي قسم جي شئ قلعي جي ڪهڙي ڪنڊ کان ملي سگهي ٿي. قلعي جي هنن ناجائز قابضن خلاف بار بار دانهن ڪئي وئي پر ڪير ٿو ٻڌي؟

ڪلان ڪوٽ ڍنڍ جي ڪنڌيءَ تفصيلي پنڌ مان اندازو ٿئي ٿو ته هتي وڻڪار ۽ ساوڪ جو انتظام به ڪيو ويو هوندو. ڪن هنڌن تي ٽڪريءَ جو پٿر ٽُڪي ڏاڪا به ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ڍنڍ تائين اچ وڃ ۾ سهوليت ۽ شاهاڻو شان برقرار هجي. ڪن هنڌن تي بي ترتيب ٽڪرين ۽ لاهين کي ٽُڪي ٺاهي سڌو به ڪيو ويو آهي ته ڪن هنڌن تي تفريحي ٿلها به محسوس ٿين ٿا.

کنڊر ۽ تاريخ جي ڪتابن مان اها پڪ ٿي وڃي ٿي ته هي قلعو عوامي نوعيت جو نه پرحاڪمن ۽ سندن ڪٽنب ۾ شامل اميرن لاءِ مخصوص هو. حاڪمن هن قلعي کي ڪڏهن مستقل رهائش طور ته ڪڏهن خطري وقت خاص طور تي استعمال ڪيو آهي. جيئن مرزا جاني بيگ جو حوالو موجود آهي.

ڪلان ڪوٽ جي ڀت هن مهل چئني پاسن کان ڊٺل آهي. سڄي ديوار ۾ فقط اولهه ڏکڻ ڪنڊ ۽ اتر اولهه واري ديوار جي اصلي صورت جون ڪي جهلڪيون ملن ٿيون. ان هنڌ بيهي ديوار جي ٿولهه بابت ٺيڪ ٺيڪ اندازو هڻي سگهجي ٿو.

ڪلان ڪوٽ کي گهٽ ۾ گهٽ ٽي ۽ وڌ ۾ وڌ چار در هئا. مکيه دروازو ڏکڻ واري ديوار جي وچ ۾ هو، جنهن کي ٻن مضبوط ٺلهن جي وچ ۾ شاهي در هڻي بند ڪيو ويو هو. هتي ڪنهن به قسم جي ڏيڍيءَ جا آثار نٿا ڏسجن البت مکيه دروازي جي بچاءُ لاءِ سڄي ڏاکڻي ديوار آڏو هڪ ويڪري خندق کوٽي وئي آهي، جيڪا ٽَڪر ٽُڪي ٺاهي وئي آهي. پڪ سان مکيه دروازي وٽ ڪلدار پل موجود هئي، جنهن جي مدد سان شاهي سواريون خندق اڪرنديون هيون.

جنگي دفاع جي لحاظ کان ڪلان ڪوٽ واري ماڳ جي چونڊ هڪ بهترين فيصلو هو. ڪوٽ جو اولهه اتر وارو سڄو پاسو ڪلان ڪوٽ ڍنڍ سبب محفوظ هو. اُتر ۽ اوڀر وارو پاسو سنڌو جو خشڪ پيٽ آهي، جيڪو ڪلان ڪوٽ جي زندگيءَ ۾ ڀريل هوندو. قلعي يا ٽڪريءُ جو اهو پاسو اڀڪپرو هئڻ ڪري اوچو ۽ محفوظ آهي، باقي ڏاکڻو پاسو خندق جي ذريعي محفوظ ڪيو ويو آهي.

قلعي جي ٻاهرين ديوار ۾ هن وقت به لڳ ڀڳ سٺ برجن جا نشان ڳولي سگهجن ٿا. جڏهن ته ڪن هنڌن تي اضافي حفاظتي ديوار جي موجودگيءَ جو شڪ ٿئي ٿو، جنهن ۾ چار برج هئا. ڪوٽ جي وچ ۾ هڪ وڏي برج جو شڪ اڀرندي در وٽ ٿئي ٿو، جيڪو يقيناََ ايترو اوچو هوندو جنهن تي چڙهيل محافظ قلعي کان ٻاهر پري تائين نظر رکي سگهندا هوندا.

ٻيو وڏو دروازو اوڀر طرف درياهه جي خشڪ پيٽ ڏانهن کلي ٿو. اهو بلڪل ممڪن آهي ته جنهن به دور ۾ هتان درياهه وهيو ٿي، ان دروازي ويجهو شاهي ٻيڙا لنگرانداز ٿيندا هجن. ان دروازي کان هڪ ڊگهي ڏاڪڻ بندر تائين وٺي ويندي هوندي، جنهن جو هاڻي ڪو به نشان نه آهي. فقط هڪ لاهي باقي رهي آهي، جنهن تان ڪابه ننڍي فور وهيل گاڏي چڙهي قلعي ۾ داخل ٿي سگهي ٿي.

قلعي جي اولهه واري پاسي مسجد کان ڪجهه اتر طرف ڪي قدرتي ڍورڙيون آهن، جتان قلعي ۾ جمع ٿيندڙ برساتي پاڻي نيڪال ٿيندو آهي. قلعي جي زندگيءَ ۾ انهن ڍورين کي چڱي طرح چئنلانز ڪيو ويو هوندو ۽ اتان ئي ڪلان ڪوٽ ڍنڍ ڏانهن وڃڻ لاءِ رستا رکيا ويا هوندا. اها ئي جاءِ آهي جتي اضافي حفاظتي ديوار جو بندوبست نظر اچي ٿو.

ڪوٽ جي ڏکڻ اولهه ڪنڊ کان هڪ ڍورڙي ڪلان ڪوٽ ڍنڍ ڏانهن وڃي ٿي. اهو ڍنڍ جو ڏاکڻو پاسو آهي، جتي تمام پراڻو ڪالي مندر آهي. مندر ٽاڪرو ڇِنن جي ڪڇ ۾ آهي. اڳي هتي ڪاليءَ جي مورتي رکيل هئي، گڏوگڏ شِو لنگم به رکيل هو. اتي هڪ ڪشادي ٿلهي جي ڀر ۾ ٽي چار سئو سال پراڻي عمارت آهي، جيڪا مندر سان لاڳاپيل هئي. ٽاڪرو ڇِن ايترا ڪشادا آهن جو يقيناََ اهي قلعي مان ڍنڍ تائين گهٽين جي طور استعمال ٿيندا رهيا هوندا. هن وقت جيئن ته انهن ڇنن ۾ جابلو گاهه ٻوٽا ۽ ٿوهر ڪنڊا ڦٽي پيا آهن، تنهنڪري اچ وڃ ممڪن نه آهي پر جيڪڏهن انهن جي صفائي ڪئي وڃي ته هي هڪ خفيه لنگهه جي طور تي سامهون ايندو.

ڪلان ڪوٽ جو اتريون پاسو سڀ کان محفوظ پاسو چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هڪ طرف جاگرافيائي طور تي اپٻيٽ جهڙي هن ٽڪريءَ جو هي آخري ڇيڙو آهي ته ٻئي طرف ان ئي پاسي کان هڪ ٻاهرين حفاظتي ديوار به نظر اچي ٿي. اهڙي طرح ڪوٽ جي انتهائي اتر ۾ هڪ ٻيو ننڍڙو پر اهم دفائي ڪوٽ ٺهي پيو آهي. ايئن ٿو لڳي ته ان حصي ۾ هڪ خاص فوجي دستو مقرر ڪيو ويندو هو، جيڪو اتر واري پاسي جي حفاظت لاءِ ذميوار هوندو. ڪوٽ جو نقشو ايئن به تجويز ڪري ٿو ته حاڪم جو محل ڪلان ڪوٽ جي اتر واري ڀاڱي ۾ هو. ان ئي حصي ۾ پٿر جا تراشيل ٿنڀا ۽ ڪشادي اڏاوت ڏسجي ٿي.

جيتوڻيڪ سڄي ڪوٽ اندر هنڌ هنڌ عمارتون آهن ۽ ايئن لڳي ٿو ته اندر وڏي تعداد ۾ عمارتون هيون، پر خاص طور تي ڪوٽ جي اوڀر ڏکڻ ۽ اولهه ڏکڻ وارا ڀاڱا الڳ چؤديوارين ۾ گهيريل ڏسجن ٿا. مجموعي طور تي قلعو چئن پنجن ڀاڱن ۾ ورهايل آهي، جن جي وچ مان وڏو رستو لنگهي ٿو.

ڪلان ڪوٽ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ڇهه تلاءُ آهن، جن مان ٽي عدد وڏا تلاءَ �