نيٺ ڇا ڪجي؟

نيٺ ڇا ڪجي؟

ڪراچيءَ جي رستن تي وري سنڌي ماڻهن تي گولي هلائي وئي آهي. هڪڙا زخم ڀرجن ئي نٿا ته ٻيا لڳن ٿا. ماڻهو چون ٿا ته ڪراچيءَ جي رستن کي رت جو چشڪو لڳو آهي سو هاڻي نه لهندو. ماڻهوءَ جو رت شيءِ ئي اهڙي آهي.

فقيرياڻي چوي ٿي، ”هل ته هتان لڏي هلون!“ پر ڪيڏانهن وڃجي ۽ ڇو وڃجي؟ سنڌوءَ جي مٽيءَ جنهن هيڏا سک ڏنا تنهن کي ڏکن ۾ ڇڏي ڏجي؟

”پر ماڻهو دوزخ ۾ نٿو رهي سگهي! جتي باهه لڳندي آهي اتي ترسڻ سياڻپ ناهي، اٿ کڻ گودڙي، ڪنهن پاسي نڪري ٿا پئون!“ فقيرياڻي جو ضد جاري آهي.

فقير کي ڪبير داس جا دوها يا اچن ٿا. ڪبير باهه ۾ وڪوڙيل ڪنهن وڻ تي ويٺل پکيءَ کي ڏسي پڇي ٿو:

آگ لگي برگد ڪو،

جلن لگي پات!

تو ڪيون جلي اي پنڇيا

، پرن هين تيري ساٿ؟

پکي وراڻي ٿو:

ڦل کهائي اس برگد ڪي،

ڪِني ڪِتي پات!

اب تيرا ڌرم هئي يه هي،

جل جا اس ڪي ساٿ!

فقير سوچي ٿو: جلا وطنيءَ کان کوري جهڙي تتل ڌرتي چڱي آهي جيڪا پنهنجي ته آهي. هوائن جي جهوٽن تي اڏامندڙ نفيس پن ٿيڻ مان ڇا حاصل! تنهن کان ٿوهر چڱو، سڙي رک ٿيندو پر اتي ئي پيو هوندو، امڙ جي ڀر ۾.

ٿر ۾ سدائين ڌڪار هوندو آهي. پر ٿرين ڪڏهن به ٿرنه ڇڏيو آهي.؟ واءُ، ڪونڀٽن جي پاڙن مان واريءَ کي ڪوري ڪوري ڪڍي ويندو آهي پر ڪونڀٽ پنهنجي جاءِ کان هڪ انچ به هيڏانهن هوڏانهن نه ٿيندو آهي. ساڳي حالت ۾ اڏول سپاهيءَ وانگر ڪر کڻي بيٺو هوندو آهي.

پنهنجي ڌرتي وڏي ڳالهه آهي. ڌرتي ماڻهن کي سگهه ڏيندي آهي. جنهن ڌرتي ڇڏي؛ سو پاڙؤن اکڙجي ويندو آهي. ماڻهو ۽ تهذيبون، وڻ ۽ ٻوٽا پنهنجي زمين مان ڦٽندا، وڌندا ۽ ويجهندا اهن. ٻيلي ۾ باهه لڳندي آهي ته ميلن جا ميل وڻ سڙي رک ٿي ويندا آهن. پر جڏهن سانوڻ ورندو آهي تڏهن ساڳين وڻن جو نئون نسل ڦٽندو آهي.

فقير سوچي ٿو: ٿري ماڻهن، ڪونڀٽ ۽ ڪبيرداس واري پنڇيءَ جي سوچ وڌيڪ صحيح آهي. پر ڇا اهڙو به ڪو رستو آهي جنهن سان هيءَ باهه وسائي سگهجي؟ هيءَ باهه ڇو لڳي آهي ۽ ڪنهن هنئي آهي؟

پنهنجي فصل کي باهه هاري نه ڏيندو آهي. باهه، وڏيري جي چوڻ تي ڪمدار هڻائيندو آهي. سنڌ، سنڌ واسين جو کيٽ آهي. کيٽن جا ڪمدار سول ۽ ملٽري بيورو ڪريسي وارا آهن جن جا ننڍڙا ڇاڙتا آءِ جي آءِ ۽ ايم ڪيو ايم جا نقاب پوش آهن ۽ وڏيرا واشنگٽن ۾ ويٺا آهن. سنڌ جي کيٽن جي تباهيءَ سان واشنگٽن ۾ ويٺل وڏيري جي صحت تي ڪو به اثر نٿو پوي؛ هائو! سنڌي هاريءَ جي سڄي موڙي هلي وڃي ٿي. رت ۽ پگهر سان صدين ۾ جوڙيل شاهڪار تهذيب ٺهي ٿي. ڪمدارن ۽ انهن جي ڇاڙتن کي وڏيري وٽان پرڏيهي ڪڻڪ کائڻ ڪاڻ ملي ٿي. سندن جياپو صرف سنڌ جي کيٽن تي ناهي.

فقيرياڻيءَ کي ڪير سمجهائي ته سنڌ فقط سنڌوءَ جي ڪناري تي ناهي. اڄ زمين جو هر اهو ٽڪرو سنڌ آهي جتي ڪمدار وڏيري جي هڪم تي کيٽ ساڙين ٿا. کيس ڪير سمجهائي ته جيئڻ جا فقط ٻه رستا آهن، يا ته فقيري ڇڏي ڪمدار ٿي وڃجي يا وري ڪمدار ۽ وڏيري جي قبضي مان زمين ڇڏائي وٺجي. ڪمداري ڪرڻ جي صلاح فقيرياڻي به نه ڏيندي ۽ لڏڻ جي ڳالهه فقير جي مٿي ۾ نه ٿي اچي.

فقير سمجهي ٿو ته وڏيرو رڳو ان ڪري کيٽ ساڙي رهيو آهي ته جيئن هاري يا ته سندس ڪمداري ڪن يا وري کيٽن تان هٿ کڻي وڃن. اهڙي طرح لڏي وڃڻ واري صلاح تي مورڳو ئي وڏيري جي دل گهري واٽ آهي. سو، نه پنهنجي گودڙي کڻبي ۽ نه بيراڳڻ ۽ ڪشڪول، سڀ اتي ئي پيا هوندا. فقط سنک کڻي وڄائبو ته جيئن فقيراڻيون ٽوليون گڏجن ۽ گڏجي ويچارين ته باهه ڪيئن وسائجي؟

باهه ڏنڊي سان نه وسامندي آهي، خاص ڪري اها باهه جيڪا ڀنڀٽ ڪري وئي هجي! اهڙي باهه ڏنڊي سان وسائڻ جي ڪبي آهي ته ڏنڊو پاڻ به سڙي باهه ۾ اضافو ڪندو آهي. تنهنڪري اڻمندائتي مينهن وسائڻ لاءِ سائنسي طريقن سان جتن ڪرڻا پوندا ته جيئن هيءَ جهنگ جي باهه وسائجي سگهجي.

(هيءَ سين خميس 23 مارچ1989ع، روزانه هلال پاڪستان ڪراچي)