نئه ڪيهر جي ۾

�ڻيءَ جا پيئندا، اچي محمد خان جي آڏو ويٺا، گھڙي کن ماٺ ٿي وئي. جڏھن ساھه سڌا ڪيائون تڏھن ٻين ھمراھن به شوق ۾ ڪَنُ ڏنو.
”ڏيو حال احوال!‟ محمد خان ٻه ٽي منٽ صبر ڪري ڏاڍي ڌيرج سان چيو.
ھڪ ھمراھه وڏو ساھه کنيو، سڄي ڏينهن جي ڪارگذاري ذھن ۾ جمع ڪئي ۽ چَپ چوريا، تمام ڌيرج سان ۽ وقفن ۾ احوال اوريائين، ”توھان کان موڪلائي اسان رُونگاڻ کان ڀَـرَ ڏيئي مٿي اوڀر وياسين ... ڪلاڪ کن لڳو، ھيڏانهن ھوڏانهن نهاريوسون، نه پکي نه پکيءَ ذات، ڪا به شيءِ ڪو نه ھئي! ... پوءِ ، اُتر وياسون ماڙيءَ جي پاسي ... اتي سج ھتي اچي ويو (ڏھه کن ٿيا ھوندا). ڪلاڪ کن ڇَپُ ھڻي ويٺاسون، ڪو ساسي نظر نه آيو ! ... اتان اٿي وري ڏکڻ کنيوسون ... فلاڻي جاءِ تي پھتاسين .... اتي رند ھئا، ٻڪري (مادي سرھه) ھئي، ٻَٺ سان! انهن جون پولڙيون ھيون، ٻيو خير!‟ ھمراھه ھٿن جي اشارن ۽ جسم جي چرپر سان پنهنجي کوجي سفر جي داستان کي دلچسپ ۽ اثرائتو بڻائيندو پئي ويو.
”(پولڙيون) ڪڏھن جون ھيون؟.‟ ڀوتار پڇيو.
”ٻه ڏينهن اڳ جون! ... پوءِ اتان اڳتي ھلياسون، واڙي واري بُٺ تائين ... سڄي ملڪ ۾ ڪجھه نه ڏٺو ... اتي سج لھي لڙي ھِتي پھتو (ٽهِ پھريءَ جو وقت ٿيو) ... اتان ھليائون، سڌو ھتان لٿا آھيون ۽ توسان خبرون ويٺا ڪيون ... اھو حال احوال!‟
”ٺيڪ آھي! ٻيو سڀ خير !؟ ھاڻي توھان ڀلي ھلو!‟ شڪار جي نه ھئڻ جون خبرون ٻُڌي محمد خان کي مايوسي ته ڏاڍي ٿي پر سڀ خبرون ڏاڍي شوق، صبر ۽ سُڪون سان وٺي، خابرن کي موڪل ڏنائين.
”ائين ٿيندو آھي، شڪار آھي، ڪڏھن بنهه ڪو نه لڳي. ڪڏھن لڳي ته سڄي ڪسر نڪريو وڃي!‟ ڪنهن چيو.
اڄ مائي ڪالڪا شايد مِٺي روٽ تي راضي نه ٿي ھئي پر شڪارين جي ھيءَ دنيا مون جھڙي غيرشڪاريءَ کي به ڪافي اُتساھيندڙ لڳي، شڪارين لاءِ ته الائي ڇا ھوندي! ان اتساھه ھوندي به منهنجي دل اھو ڪڏھن به نه چاھيندي ته ڪو شڪار ان وقت شڪاريءَ جي آڏو اچي، جڏھن آئون اتي موجود ھجان!


جھنگلي جيوت
خير! مون پنهنجي يادگيريءَ لاءِ پنهنجي ڊائري ۾ جابلو شڪارين جي لغت جا ڪي ٻيا لفظ لکيا:
’ٿير‛ معنيٰ نَرَ پھرو (انگريزيءَ ۾ stag جي معنيٰ ۾ )، ’ٻڪري‛ =مادي سَرھهِ، سرھُه (جابلو جھنگلي ٻَڪر)، گَڊ ُ معنيٰ گـَھٽو (جابلو جھنگلي گھيٽو) ۽ گَڊِ (گھٽي جي مادي)، پھرُو معنيٰ نر ھرڻ ۽ ھرڻي (ھرڻ جي مادي)، ان حساب سان عام نر ٻڪر کي به ٿير چئبو. ٻڪرين جا ڦر ٻَڪَرَ سڏبا آھن، البت عام طور سرھه، گڊ يا ھرڻ وغيره جي ٻچن کي ٻٺُ يا ٻَٺَ چئبو. ھن علائقي ۾ پٽا پٽي چراخ جون خبرون به ھيون، جنهن کي سنڌ جي جبلن ۾ عام جام ’ھاتار‛ چئبو آھي.
ھنن جبلن جي ٻي مخلوق ۾ ڀُورا ميٽاوان سانڊا ۽ ’ڪارا ڪرئون‛ جام آھن، جن جي مُنڍي اڇي رنگ جي ٿئي ٿي. نيشنل جاگرافيءَ وارا جيڪڏھن انهن جي زندگي تي کوجنا لاءِ ڪم ڪرڻ چاھين ته ھتي چڱو ڀلو مواد ملي ويندن. سانڊن ڪنڌ ورائي اسان کي ڏٺو. سندن نظرن ۾ احتجاج جي جھلڪ ھئي. ھُـو ڇـِپن تان ٽپا ڏيندا، ديوارن تي ايئن پئي چڙھيا ڄڻ اسان سندن دنيا تي اجائي ڪاھهَ ڪري سندن سُڪون تباھه ڪيو ھو! ھتي سانڊي کي ’ڪرئون‛ چون.
ھتي گلوئي به ٿئي ٿي، جنهن جو وزن اڌ ڪلو ٽي پاءَ کن ٿئي ٿو. مقامي ماڻھن جو چوڻ ھو ته گلوئي حلال آھي ڇاڪاڻ ته اھا اوڳر ڪندي آھي. گلوئي شايد اھو ئي ڪِرڙانگ (reptile) جيڪو سيوھڻ وٽ ابن بطوطه جي مشاھدي ۾ آيو ته سنڌي ماڻھو انهن کي واريءَ مان ڪڍي کائيندا آھن. انهن لاءِ ھن ’ريگ ماھي‛ يا ’سقنقور‛ جو لفظ استعمال ڪيو آھي. الائي ڇو ھن کي گلوئي کائڻ تان ڪرڀ آيو، نه ته عربستان جا بدو سڳورا به ڳوھه کي ڏاڍي شوق سان کائيندا آھن.
جابلو ڪُنڀن ۾ ڪَرو مڇي (Labeo dero) پنج ڇھه ڪلو وزني ٿيو وڃي. ٿيلھي مڇيءَ ۾ اڌ پاءَ کان مٿي وزن ڪونه ٿئي، سو به ان ۾ گوشت گھٽ ۽ ڪنڊو وڏو ٿئي ٿو. ڪنڀن ۾ جَھري (ٽڪن ٽڪن سان) گوج به ٿئي ٿي، جيڪا فٽ کن ڊگھي ھوندي آھي.

آبپاشي نظام
اڄ سڄو ڏينهن اسان کي سُور ڪوٽيرو بٺيءَ جي اتر واري پاڙ (رونگاڻ جو ڏکڻ) ۾ پٿر جي قدرتي ٿلھي تي ڪچھريون ڪندي ۽ پاسا ورائيندي گذري ويو. ان کان اڳ جو سج لھي وڃي. مون کي ٻه ٽي تصويرون ڪڍڻيون ھيون. ھي آبپاشيءَ جو مقامي ۽ روايتي انجيئرنگ جو نمونو ھو. واھيءَ جي پاڻيءَ جو ھڪ حصو ته پنهنجي قدرتي حساب سان نئه جو ترو ڏيئي ور وڪڙ کائيندو ۽ ڪُنڀ ٺاھيندو ھليو ٿي ويو. پر، ھتي رونگاڻ وٽان ان جي ھڪ حصي کي، ٻَڌي نالي ٺاھي، ھڪ ننڍڙي موريءَ جي ذريعي، ان کي مکيه وھڪري جي مٿان ٽـَپائي ھُن ڀـَر سُور ڪوٽيرو بُٺي جي اوڀر طرف ڪجھه مٿانهيون زمينون آباد ڪيون پئي ويون. اھا پُل فقط ان صورت ۾ ڪارائتي نموني ڪم ڪري پئي سگھي جڏھن ٻنهي ڪنڌين تي گھربل سطح برابر رکڻ لاءِ پٿرن جي مضبوط اوساريءَ ھجي ۽ انهن کي جوڙڻ لاءِ اتان ھڪ نالي گذاري وڃي! جبل ۾ اھڙو پائيپ يا ڪو ٻيو بندوبست ڪٿان اچي؟ مقامي ماڻھن ان ڪم لاءِ ڪنهن وڻ جي ٿڙ جو پيٽ ڪوري 12 – 10 فٽ ڊگھو ۽ ھڪ فٽ ويڪرو نيسارو يا نالي ٺاھي نئه جون ٻئي ڪنڌيون ملائي ڇڏيون ھيون. ھاڻي ھڪ ڪنڌيءَ جو پاڻي پنهنجي اوچي سطح برقرار رکي ٻيءَ ڪنڌي تائين تيزيءَ سان پھچي رھيو ھو. ڪُنڀن کي پاڻي جي فراھمي به متاثر ڪونه پئي ٿي ۽ زراعت جو سلسلو به ھلي رھيو ھو. هيءُ مَڏائون نظام علائقي ۾ تاريخ کان آڳاٽي دور کان رائج هوندو.
سج لھندي ئي، سامان نئه جي پيٽ مان کڻي وڃي رونگاڻ جي تَلاري ڇت تي رکيائون. محمد خان جي ريڊئي جون سُيون شايد بي بي سيءَ جي ذريعي لنڊن جي گھنٽا گھر سان جڙيل ئي رھنديون آھن. ريڊئي خبرون ٻڌائڻ شروع ڪيون، بورچيءَ وري ھڪ ڇيلو ڪھي ڇڏيو ۽ آئون بخاريءَ صاحب سان گڏ آسمان جا نکٽ ڳولڻ ۾ مصروف ٿي وياسون. ھُو قطب آھي، ھي ٽيڙو آھن، ھو آھي ننڍو کوھه ۽ ھِن پاسي وڏو کوھه، ھيءُ ٿو وڃي نوح نبيءَ جي ٻيڙيءَ جو گَھِڪو جنهن کي يوناني ادب ۾ زيوس ديوتا جي زال ھيرا ديوي جي ڇاتين مان وھي نڪتل ’کير ڌارا‛ چيو ويو آھي.
سڀاڻي صبح جو سوير اسان جو نئه ۾ لھوارو سفر مقرر ھو. افسوس! اڄ سڄو ڏينهن اسان ۾ ايتري جسماني طاقت ۽ ھمٿ ڪونه ھئي جو ڪافرن جي ڪرھي، ڪيھر جو ڪوٽيرو ۽ سُور ڪوٽيرو تفصيل سان ڏسي سگهون !


روُنگاڻ کان اڳتي
اربع، 17 مارچ 2004
صبح جو ساڍي ستين لڳي اسان اُٺن تي ھئاسون، اڄ محمد خان جو اُٺ روز وانگر سڀني کان اڳيان اڳيان ڪو نه ھو. محمد خان صبح جو ستين لڳي ئي پروگرام ڏيئي ڇڏيو ھو، ”توھان سوير نڪري ھلو ! پنهنجا چِٽ آرام آرام سان ڳولھيندا ڏسندا وڃو ... آئون توھان کي گَھٽَ واري لَڪ وٽ ملندس، مون ھمراھن کي سمجھائي ڇڏيو آھي!‟ محمد خان کي غالباً ڪنهن پاسي شڪار لاءِ قسمت آزمائي ڪرڻي ھئي.
ڪيھرجيءَ ۾ شانهر کان گھڻي ساوڪ رھي ٿي. سبب اھو ئي آھي ته نئه جي مُنڍ ۾ موجود روان دوان واھيءَ جو پاڻي آھي جيڪو ڪڏھن ظاھر ته ڪ�