نئه ڪيهر جي ۾

مد خان چانڊئي جي صدا ٻڌي يا نه ٻڌي؟ اسان کي خبر ڪونه ھئي پر منهنجي نظر جبل جي ھڪ ڀَرِ تي چٽيل ٿيرن تي وڃي پئي. مون ٿيلھي مان پنهنجي ڪئميرا ڪڍي، چئن ئي ٿيرن کي ھڪ ئي فريم ۾ شُوٽ ڪيو.
”واھه سائين واھه! ھڪ ڌڪ سان چار ٿير!‟ محمد خان مُرڪي چيو.
مون، اڄوڪي تاريخ ۾ ھن کان اڳ چار ٿير رونگاڻ ڳوٺڙي واري تلار تي پکڙيل ٻن ٽن ڇِپن تي به شُوٽ ڪيا ھئا. اتي ھڪ ڇِپ تي اسٽوپا به اُڪريل ھو. نئه ڪيھرجي ۾ ڪنهن اسٽوپا جي (جيتري قدر مون کي نظر اچڻ جو سوال آھي)، اھا اڪيلي اُڪر ھئي.

ڪيھرجيءَ ۾ زندگي
ڪئمرا ھٿ ۾ آئي ته تصويرون ڇڪڻ جو سلسلو شروع ٿي ويو. سامھون واھيءَ جي وھڪري وٽ نئه جي طاقت سان ٺھيل ھڪ ڪٽاءَ جي ڇت ۾ ابابيلن اچي ديرو ڄمايو ھو. اھي مٿي ڇِت ۾ عجيب طرح جو آکيرو ٺاھين ٿا. آئون ڄاڻي واڻي انهن جي آکيرن جي ويجھو نه ويس ! ايڏانهن ڪو به نٿي ويو، وڏن شڪارين به ھنن پکيئڙن ۾ ڦڙڦوٽ وجھڻ کان پاسو ڪيو. هي ميرانجهڙا ابابيل هئا جن کي انگريزيءَ ۾ Pale Crag Martin چون ٿا.
نئه ڪيھرجيءَ جي ساوڪ جي تصوير ڇڪي، مون اتان جي ٻوٽن جي جدا جدا تصوير ڪڍڻ شروع ڪئي. گل زنگي، جيڪو زھريلو پر سهڻو ٻوٽو آھي. مقامي ماڻھن ان کي ’جور‛ (زھر جي بگڙيل صورت) ٿي چيو، ”جور جو زھر ماري وجھي !‟ ٻيا ٻوٽا ڦـُلھيارو ۽ سنگارو، ڪانهن، لِچڪڻي (چَنپڙ يا چِنبڙ)، ٻُوھه، سَرُ، سينور، ڪانڊار، اَڪڙي، باھڻ، سِنهڙو / ڦولھيارو، پَنِ، زُئمر ۽ ڳاڱِي هئا. ھر ھڪ جو پنهنجو رنگ روپ ٿئي ٿو. باھڻ کي وارياسي زمين جو وڻ چوندا آھن پر ھتي مون ان کي جبل جي ڀت مان ڦاٽ کائي نڪتل ڏٺو.
اوسي پاسي ۾ گاھن ٻوٽن جا بس اھي ئي چڱا نمونا ھئا. اتان واندڪائي ٿي ته رُونگاڻ آڏو ڪُنڀ ۾ گھڙي ويس. ٻن ڏينهن کان وھنجڻ ڪو نه ٿيو ھو ۽ ڪپڙا گپ ٿي ويا ھئا. پوءِ اچي شڪارين جي ٽوليءَ سان ويٺس محمد خان پنهنجو نشانو پڪو ڪرڻ يا مختلف بندوقن جو مارو ۽ نشانو پرکڻ لاءِ بندوقن جون ناليون جاچي انهن جي صفائي به ڪرائيندو ٿي ويو.
بندوق جي نالي صاف ڪرڻ لاءِ ڏور ۾ ٻڌل اڳڙيءَ کي سنڌيءَ ۾ چَندِي يا ڇِڪَ چئبو آھي. ان لاءِ انگريزي لفظ آھي pull through جيڪو سنڌيءَ ۾ ڦِري ڦـُـلترو ٿي پيو آھي. لفظ ’ڦـُلترو‛جي معنيٰ ۾ اڄڪلھه اضافو ٿي ويو آھي، وڏي شئي سان ڳنڍيل ڪا به ننڍي شئي، جنهن کي جھلي ڇڪجي اھا شئي ’ڦـُلٿرو‛ آھي، يا ڀلي ته کڻي اھا ڇڪڻ جو ڪم نه ڏئي پر فقط سجاوٽ خاطر ڳنڍيل ھجي، ان کي به چوندا، ڦـُلتـرُو.
بندوق جي اسٽينڊ کي، يعني پري تائين نشانو چُٽڻ مھل لوڏي کان بچاءَ لاءِ ڏنل ٽيڪ کي چئبو ’اَڏي‛ پر محمد خان اَڏيءَ کان سواءِ نشانا چُٽيا، ڪي لڳا، ڪي نه لڳا. ھر بندوق جي پنهنجي طاقت ۽ سيٽنگ ٿئي ٿي ۽ ھر بندوق پنهنجي مالڪ جي ھٿ سان بھتر چُٽيندي آھي. اڌ ڪلاڪ کن اھا مشق جاري رھي، رُونگاڻ بندوقن جي ٺڪائن سان گونجي اُٿي ھئي.
”انهن ٺڪائن تي جبل ۾ ڪھڙو شڪار بيھندو، جنهن جو توھان سڀاڻي شڪار ڪندا؟‟ ان وڏي گونجار ۾ مون محمد خان کان پڇيو. سچ پچ ته انهن ٺڪائن سبب ماٿريءَ جو سڪون برباد ٿي ويو ھو ۽ ابابيلن ۾ وڏي ڦڙڦوٽ پئجي وئي ھئي! ھر ٺڪاءُ تي ابابيل وڃي ٿي ڪنهن شئي سان لڳا يا ھيٺ پَٽ تي ڪري وري ٿي اڏاڻا. خدا خدا ڪري بندوقون خاموش ٿيون.
”ھي آواز بس ھتي ئي گُھٽجي ويندا، پري نه ويندا، جيڪي فائر مٿي ٿيندا آھن، انهن جو آواز پري تائين ويندو آھي!‟

راڄ ۽ ڀـاڳ
اڄ آرڪيالاجيءَ جو ڏينهن نه ھو، بس اتي ئي رُونگاڻ جي ڀرپاسي جي دنيا ھئي ۽ راڄ جون ڀوتار سان ڪچھريون. پر هي ڪچهريون اجايون نه هيون. ان ماحول ۾ ماضيءَ جا پڙاڏا ۽ پاڇيون هيون. اڳوڻو ڌارمڪ نظام ڪيئن هو؟ ڇا هتي ڪلهوڙن جي حڪومتي سرشتي جي مغل دور وارو جاگيرداري نظام، ۽ ٻڌڪو ڀڪشو انداز ليئا ڪونه پائي رهيو هو؟
”اڙي فلاڻا ! تون ... زال مُـئي اٿئي ته شادي نٿو ڪرين؟ ... ايئن ته پاڙي ۾ قھر ڪندين !‟ ڀوتار ھڪ ڪرڙوڍ ھمراھه کي اچي ڀوڳن ۾ کنيو، جيڪو ان خبر تي شيدي جبل تان لھي آيو ھو ته ڀوتار آيل آھي. ھمراھه ڪو اڳ ئي رٿي آيو ھو ته ڀوتار کي فلاڻي عورت جو سڱ ڇڪائي ڏيڻ لاءِ منٿ ڪندو.
پھرين ته خلق جي وچ ۾ ڳالھه نه پيو ڪري،. ڳچ وقت ويٺو رھيو. جڏھن ڏٺائين ته ھاڻي ڪو ٻيو ويجھو ڪونه آھي، تڏھن چيائين، ”ڀوتار! منهنجي دل ۾ اڳي ئي خيال آھي، فلاڻيءَ جو مڙس مري ويو آھي، ان جي ڀائرن کي چئه، بار اٿئي !‟
منجھند ڌاري اڇي ڏاڙھيءَ سان ھڪ سفيد پوش فقير اچي نڪتو ۽ سلام ڪري ويھي رھيو. ھي شاھن باريجو ھو، ڪيھر پير جو خليفو.
”خليفا ! ڪٿان پيو اچين؟ ٻيو سڀ خير آ؟ ڏي حال احوال !‟ ويٺلن فقير کان خبرون گھريون. خليفي خبرون ڏنيون. ھي ڪافي پري کان آيو ھو (شايد نئه بارڻ جي پاسي کان) خاص ان نيت سان ته راڄ مان سالياني اوڳاڙي ڪري اچي. ڪيھر پير جو خليفو ھئڻ جي ناتي ھي سندس راڄ ھو. ماني ٽڪي کائي فقير پنهنجي لٺ سنڀالي ۽ اڳتي ھليو. سندس اکين جي نظر ڪافي جَھڪي ھئي، شابس ھجيس جو ان حال ۾ به نڪتو ھو! هيءَ ڪلهوڙا دور جي پاڇي هئي ۽ ان ۾ ڀڪشو انداز ۾ گذران به هو.
ھاڻي سج لڙي اولھه کان ڦري آيو ھو، اسان تـَڏيون اوڀر پاسي وڌي ويل ڇانءَ ڏانهن ڦيرايون ته پري کان دھلن جو آواز آيو.
”ڪا شادي آھي ڇا؟ لڳي ٿو ھمراھه سھرا پيا ڳائين !‟
”شادي ته ناھي، متان مڱڻھار ڪنهن ڪاڄ تي آيا ھجن ! ڪلاڪ ڏيڍ کان پوءِ اھي مڱڻھار رُونگاڻ وٽان لانگھائو ٿيا.
”سلاماليڪم!‟ ھنن ھٿ اُڀا ڪري سلام ڪيو، ھي ٽي چار ڄڻا ھئا، سندن اکيون ڳاڙھيون ھيون، خمار ۾ صفا ٽاٽ !
”اڙي! ڀنگ پي نڪتا آھيو ؟‟ ڀوتار پڇيو.
”اُون ھُونهن، نه !‟ ھنن انڪار ۾ ڪنڌ ڌوڻيو، پر صاف ٿي ڏٺو ته ھمراھه مَت ۾ ڪو نه ھئا.
”ڪيڏانهن پيا وڃون؟ ڏيو حال احوال!“
”ھي راڄ آ پنهنجو، نڪتا آھيون اوڳاڙيءَ تي!‟ ھنن موالي مڱڻھارن به ڪيھرجي ۾ ويٺل چانڊين کي پنهنجو راڄ ٿي سمجھيو! ھنن کان اڳ باريجو فقير راڄ مان پيرڙا گھمائي ويو ھو، باقي ! ڀوتار محمد خان ته اڳ ئي پنهنجي راڄ ۾ ترسيل ھو.
”ٺيڪ آ فقير ! رات ھتي به سھرا ڳائجو!‟
مڱڻھارن کي رُونگاڻ مان به اوڳاڙيءَ جو آسرو ٿيو، ”ته پوءِ ھاڻي اسان اڳتي ٿا ھلون (راڄ جي ٻين ماڻھن ڏانهن)، رات جو موٽي اينداسون!‟ ھُو به باريجي فقير واري واٽ وٺي راڄ ۾ اڳتي نڪري پيا. روزگار جو هي انداز ته اڃا به آڳاٽو آهي، جڏهن مختلف ڪرتن وارا ماڻهو هڪٻئي جون ضرورتون خدمتن ۽ جنس جي صورت ۾ اجرت جي شڪل ۾ پوريون ڪندا هئا.
مڱڻهارن جو ڪم پنهنجي ’راڄ‘ جي خوشي غميءَ ۾ شرڪت ۽ سندن نياپا خبرون پري پري تائين عزيزن راڄن تائين پهچائڻ! ۽ موٽ ۾ ماڻهو هنن کي اَن جو ڪجهه مقدار يا ڇيلو ٻڪر ڏيئي ضرورت پوري ڪري ڇڏيندا.



خابرن جو حال احوال
سج لٿي کان ٿورو اڳ، اھي خابرو بُٺ کان ھيٺ لٿا جيڪي صبح ساڻ شڪار جا رَند لھڻ نڪتا ھئا. واھيءَ مان ٻه ڍڪ پ�