نئه ڪيهر جي ۾

----kher thar chitsali2024_07_17_11_26_files-- --
نئه ڪيهر جي ۾
رونگاڻ تي ويٺي ويٺي اسان جو ڌيان ماضيءَ جي تاريخي ’ ٻُڌيه‛ علائقي ڏانهن ويو، جيڪو عربن جي آمد تائين موجود ھو. جڏھن محمد بن قاسم سيوھڻ تي چڙھائي ڪئي ھئي، سيوھڻ جو حاڪم شمني قلعي مان کسڪي ٻُڌيه طرف نڪري ويو ھو، جنهن جون حدون ڪَڪَڙ کان شروع ٿي ٿيون. پوءِ، اھي اولھه وارا جبل ويندي خضدار تائين، يڪو ٻُڌيه جي علائقي ۾ ھئا.
ڇا ھي علائقو ٻُڌيه جو صدر مقام يا ڪو ٻيو مرڪزي شھر ھو؟ اسان ذھن ۾ فقط سوال ئي اُٿاري ٿا سگھون، باقي ڪو قطعي جواب ته کوٽاين کان پوءِ ئي ملي سگھندو.
جيڪڏھن ھي ٻُڌيه جو ڪو اھم مرڪز ھو ته پوءِ اھو پاڪ پوتر بلڪه قديم ٻوليءَ ۾ ”شُڌ علائقو ھو. ڪٿي شيدي جبل جو اصل نالو شُڌي ته نه آھي؟ جنهن مان ھاڻوڪي ڪيھرجي نئه نڪري ٿي! (مون دل ئي دل ۾ ڇَڪو ھڻڻ جي ڪوشش ڪئي، مون کي سنڌ جي تاريخ جي ڪنهن به ڪتاب ۾ ’شُڌ‛ يا ’شڌي‛ نالي وارو ڪو به جبل ياد نه آيو. ان ھوندي به مون دل کي تسلي ڏني ته اھو به ضروري نه آھي ته تاريخ جي ڪتابن ۾ ھروڀرو به سڀني جبلن جا نالا ڏنل ھجن)
شيدي جبل شُڌ ھو يا نه ھو! ھن نئه ۾ ٻُڌ ڌرم وارن جو ھڪ وڏو مرڪز ھر صورت ۾ موجود ھو. ان مرڪز جا آثار نئه ڪيھرجي ۾ پري پري تائين پکڙيل ھئا. ”جڏھن ھي شھر زندھه ھوندو، تڏھن ھتي ڪيتري رونق ھوندي؟‟ مون سوچيو. ڇا ھي لاھوتين جي لاھوت يا اگورين جي ھنگلاج وانگر ڪو تيرٿ آستان ھوندو؟ شايد ايئن ئي ھجي، پر ھتي کنڊرن جو تعداد ۽ پکيڙ ڏسي محسوس پيو ٿئي ته سڄي کيرٿر ۾ ھي ٻُڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو مرڪز ھو. ھتي وڏو چَھچٽو ۽ ٻوڌي منترن جو جَپ رھيو ھوندو.
رونگاڻ تي ئي ڊٺل ڇپن تي تي چٽ چتيل هئا.. هڪ ئي ڇپ تي ڪجهه سرهه ۽ هڪ اسٽوپا نقش هو. اسٽوپا جا نقش ايترا بهتر ڪونه هئا. هي اڀو ٺلهه هو. ڄڻ ڪا برقعه پش عورت هجي، چوٽيءَ تي ٻه نيلون اٿس. هي ڪا خوبصورت چٽسالي ڪونه هئي. بس اها ثابتي هئي ته هتي به اسٽوپا چٽيل آهي.
وقت ۽ تاريخ ڏاڍيون بي رحم شيون ھونديون آھن. اڄ سنڌ ۾، ٻُـڌ ڌرم جو شايد ئي ڪو پوڄاري باقي ھجي! اھا ٻي ڳالھه آھي ته ھر سنڌي ماڻھوءَ ۾ ھڪ ’ٻُـڌ‛ ويٺو آھي، جيڪو ماڪوڙي ماريندڙ کي جھلي ٿو، ”متان مارِي اٿئي، پاپ لڳندءِ!‟ برابر! اھا تعليم اسلام ۾ به آھي پر ھي فلسفو اسلام کان اڳ به ھتي موجود ھو، جيڪو اڄ تائين لفظ ’پاپ‛ جي تصور سان رائج آھي.
اڄ اسان جو سفر ڪيڏانهن به ڪونه هو. محمد خان چانڊيو پنهنجي راڄ جي ماڻهن ۽ نوڪرن سان ڪچهري ۾ هو، ۽ شڪار جي اميد تي حال احوال وٺي رهيو هو. مون کي تاريخ جو اهو وقت ياد آيو، جڏهن اشوڪا موريا سڄي راڄ ۾ شڪار تي بندش وجهي ڇڏي هئي.

کـيـرٿـر ۾ شـڪـار جـي ديـوي
ٻُڌ مت ۾ پاپ ۽ پُن جو فلسفو پنهنجي جاءِ تي، ھتي ڪي ٻيون قديم روايتون به جاري آھن. مون کان ان مھل صفا ڇرڪ نڪري ويو، جڏھن محمد خان ٿورو وڏي آواز سان چيو،” آ مائي ڪالڪا! مِٺو روٽ ڏيندس جو مِڙيل ٿير مارائي!‟
”ان جو ڇا مطلب؟‟ مون محمد خان کان ئي پڇيو، ” ھتي مائي ڪالڪا ڪٿان آئي؟‟
”ھن جُوءِ ۾ عام شڪاري ايئن مائي ڪالڪا جي باس باسيندا آھن! آ مائي ڪالڪا! ڏي ڪو ٿير شڪار!“
محمد خان اسان کي شانهر ۽ ڪيھرجي جا چِٽ ڏيکارڻ برابر آيو ھو پر ھن کي شڪار جو خيال ضرور ھو. ڀلا! ڪو شڪاري به ڪڏھن شڪار کان بس ڪري سگھي ٿو؟ محمد خان صبح ساڻ ٻه ھمراھه مٿي جبل ڏانهن روانا ڪري ڇڏيا ھئا، جيڪي شانهر ۽ ڪيھر جي وچ واري بُٺ تي شڪار جو اتو پتو لھڻ نڪري چُڪا ھئا. جيڪڏھن اڄ شام تائين انهن جي ڪا خبر پئي ته سڀاڻي محمد خان ٿيرن جي ڪَڍ ضرور ويندو!
” اسان اڄ ھِتي ئي آھيون ... اڄ ٿـَڪ ڀڃڻ جو ڏينهن آھي، سڀاڻي نئه ڪيھرجي ھوندي ۽ پاڻ ھونداسون!‟ محمد خان ٻن ڏينهن جو پروگرام ڏنو. اسان پنڌ لاءِ تيار ھئاسون پر جيئن اڳواڻ جي مرضي! ھتي ھروڀرو ڪا وڏي ڇانءَ به ڪونه ھئي، جنهن ھيٺ سُک سان سٺو ڏينهن گذارجي ھا، بس! رُونگاڻ وٽ نئه جي تري ۾ ھڪ واھِي ۽ ڪُنڀ ھو ... ۽ نئه جي ڏکڻ واري ڀت سان ھڪ قدرتي ٿَلھي تي ڪُجھه پاڇو ھو. اھو پاڇو ٻن پھرن تائين رھڻو ھو ، ۽ پوءِ سج جي ڦيري سان ڦِري اوڀر طرف ٿيڻو ھو. اسان کي به ان ڦِرندڙ پاڇي سان گڏ گڏ تـََـڏي سورڻي ھئي!
سنڌ ۾ مائي ڪالڪا جي نالي جي باس باسڻ واري صدا منهنجي لاءِ نئين ڳالھه ھئي. ھونئن، اھا صدا سمجھه ۾ اچڻ جھڙي ھئي، ڇاڪاڻ ته ڪالي ديوي (مائي ڪالڪا) دراوڙن جي ديوي آھي، جيڪي لوڪ ويدڪ زماني کان پوءِ نئين سماج ۾ تحليل ٿي ويا آھن يا وري ڏکڻ ھندستان ڏانهن لڏي ويا آھن. ڪالي ديوي قديم ترين ديوي ماتا جو ئي ھڪ روپ آھي، جيڪا وڏي جنگجُو ۽ ظالمن کي ناس ڪندڙ طاقتور ديوي آھي. ان جو ھڪ روپ ’بچائڻھار ماءَ‛ ۽ ’پالڻھار ماءَ‛ جو به آھي. (ھندن جي عقيدي موجب) ھوءَ پنهنجن پُوڄارين جي ڳالھه ٻُڌي ٿي ۽ جائز خواھشون پوريون ڪري ٿي.
سڄي ھندستان ۾ ڪالي واحد ديوي آھي، جنهن تي رت جي قربانيءَ جي رسم شروع کان اڄ تائين برقرار آھي. مون کي ان ڳالھه تي حيرت نه لڳي ته ڪالڪا ديويءَ کي شڪار لاءِ صدا ھنئي وئي. ڪالي ديوي ھندستان ۾ شڪار ۽ جنگ جي ديوي ھئي. مون کي حيرت ٻن ڳالھين تي لڳي ھئي. ھڪ اھا ته ھيءَ صدا ھڪ مسلمان شڪاريءَ جي زبان مان نڪتي (شڪاري ته شڪاري ئي ھوندو آھي، اھو نه ھندو ھوندو آھي ۽ نه مسلمان! ھن کي ته بس شڪار گھرجي، پوءِ کڻي ڪھڙي به حيلي منتر يا ڦِيڻي سان ملي!) ٻي حيرت ان ڳالھه تي ٿي ته ڪالي ديويءَ جو ’ڪالڪا ‛ جي نالي سان پڙاڏو کيرٿر ۾ ھِن وقت به موجود ھو، جڏھن اتي ڪاليءَ جي ڪنهن به مندر جو نالو باقي نشان ڪونه آھي. ڪالي سڄي ھندستان ۾ ساڳين وصفن سان پر مختلف نالن سان پُوڄي ويندي آھي. ھڪ طرح سان اھي سندس مقامي نالا ھوندا آھن.
سنڌ ۾، ڪالڪا ديويءَ جو وڏو مندر اروڙ جي ڀرسان سنڌوءَ جي وھڪري کان ھن پار وارين ٽڪرين ۾ آھي.. سنڌ ۾ ڪاليءَ جو ھڪ مقامي نالو ’ڪالڪا‛ يا ’ڪالڪان‛ به ھو. ھي ٻئي لفظ يعني ’ڪالي‛ ۽ ’ڪالڪا‛ بظاھر ساڳيا نظر اچن ٿا ۽ ھڪ ئي ديويءَ لاءِ مخصوص آھن، پر ٻنهي جو اشتقاق جدا آھي. ڪالي معنيٰ ڪاري رنگت واري (خاص ڪري ڪروڌ واري ڪاري رنگت)، جڏھن ته ’ڪالڪا‛ جو بنياد لفظ ’ڪال‛ تي رکيل آھي. ڪال معنيٰٰ ’وقت‛، جنهن تي ھن ديويءَ فتح حاصل ڪئي ھئي . ان ريت ڪال تي فاتح ھيءَ ديوي ڪالڪا يا ڪالي (يا وقت تي فاتح) ٿي وئي.
محمد خان ’ڪالڪا‛ کي شڪار جو رت ڪونه آڇيو ھو، پر ھن مِڙيل ٿير جي عيوض ۾ مِٺو روٽ ڏيڻ جي ڳالھه ڪئي ھئي. روٽ ڏيڻ جي رسم سڄي اُپکنڊ ۾ ڪافي پُراڻي ۽ اڃا تائين ھلندڙ آھي. اڄ به لاھوتي فقير لاھوت ويندي آدم مچ وٽ مِٺو روٽ ڏيندا آھن. اھا ڄڻ ته لاھوت پھچڻ جي مٺائي آھي يا خدا جي مخلوق ۾ رزق جي تقسيم آھي. ايئن ئي ھندو لوڪ مختلف تيرٿن تي روٽ يا ناريل وغيرهه ڏيندا آھن.
مائي ڪالڪا مح