نئه سيتا ۾ پٿرن تي قديم نقاشي

�ي چيلھه سان ٻڌي ڇڏيندا ھئا ته متان بگھڙن جا ٽولا ڦِري اچن ۽ ڪُکيون ڪڍي وڃن!‟ اھا ڳالھه مونکي وارھه جي ھڪ جھوني شخص ٻُڌائي. جھوني شخص جو اھو بيان ھن علائقي ۾ فقط پنجاھه سال اڳ تائين جھنگلي جيوت جي گھڻائيءَ ڏانھن اِشارو ڪري ٿو.

ھن علائقي ۾ ھاڻي جھنگلي جيوت گدڙ، بگھڙ، لومڙ ۽ ٿورڙن ھرڻن تائين محدود ٿي ويو آھي. ڪڏھن ڪڏھن چِٽو نظر ايندو ھو، سو به ڪجھه سالن کان تقريباً ختم ٿي چُڪو آھي. علائقي ۾ ھماليائي رڇ ويھين صديءَ جي صبح تائين برابر موجود ھو، جنھن کي مقامي ماڻھو مَمَ چوندا ھئا. پُراڻي سنڌ جي گھاٽن ٻيلن ۾ گينڊ ن ۽ ھاٿين جو ثبوت ملي ٿو. ڪُنڀن ۾ واڳون اڄ به ڪٿي ڪٿي موجود آھن. سرھه، گڊ ۽ ھرڻ وانگر ٿُوھي دار ڍڳو به کيرٿر جو آزاد جهنگلي جانور ھو، جيڪو پوءِ پالتو ڪيو ويو. انھن مان ڪجهه جانورن جا نقش مُھن جي دڙي جي مُھرن تي به موجود آھن.



’ سـيـتـا‛ نـالـي جـي اصلـيـت

نالي جي اصليت بابت ٽن طرفن ڏانھن ڌيان وڃي ٿو.

1- رام ۽ سيتا جي ڪھاڻي، جيڪي رامائڻ جا ھيرو ۽ ھيروئڻ آھن، جيڪي چوڏھن سال بن واس ۾ رھيا، ۽ جن کي وشنو ۽ لڪشمي جا اوتار سمجھيو وڃي ٿو. پر، سيتا ڏاٺ وٽ اھڙو ڪو به مندر، تيرٿ يا ڪھاڻي موجود نه آھي جيڪا انھن ڪردارن ڏانھن اشارو ڪري. ھونئن به سنڌ جي جبلن ۾ وِشنو ۽ لَڪشمي بدران شِو ، ڪالي يا شَڪتي ديويءَ جا مندر آھن.

2- لفظ ’سيتا‛ سنسڪرت جو لفظ ’سيت‛ آھي، جنھن جي معنيٰ آھي ’ھر‛. ھتي سيتا نئه، ان جي ڍورن ۾ گوربندين ۽ ڪافرن جي ڪِرھين جا ڪي تمام سُٺا نمونا موجود آھن. خاص ڪري بَنگُل پِير، نِگھنڊُ ۽ خود سيتا ڏاٺ وٽ ڪِرھين جو ھڪ ڪامپليڪس آھي، جيڪو قديم زماني کان پوکيءَ جو پڪو ثبوت آھي.

3- ٽيون اھم ۽ بنيادي لفظ ’سيت‛ آھي، يعني، ٿڌو يا سرد، خشڪ، آسودو ، ٺريل ، خوش، نرم ، ڪومل، وڻندڙ، چنڊ وغيرھه. يعني، لفظ ’سيت‛ ان معني ۾ ٿڌڪار، نفاست، خوشحالي ۽ خوشيءَ جي معنيٰ ڏئي ٿو. لفظ ’سيت‛ جو سنڌيءَ ۾ ھڪ روُپ ’سيءُ‛ به آھي جنھن سان ’سيارو‛ مند جي معنيٰ وٺي سامھون اچي ٿو.

اھا آخري معنيٰ ٻين لفظن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مناسب محسوس ٿئي ٿي ڇاڪاڻ ته خود سيتا ڏاٺ ھڪ صاف سٿري ۽ خوشحال ماٿري آھي. ھتي پوکي، پاڻي ۽ مال جا ڌڻ آھن ۽ اھو ئي رستو سنڌ جي ڇت يعني ڪتي جي قبر ڏانھن وٺي وڃي ٿو، جتي گرميءَ جو درجو گھٽ آھي، يعني ٿڌو آھي. اھو فرق تمام گھڻو يعني گھٽ ۾ گھٽ 16 ڊگريون سينٽي گريڊ آھي. اھو ئي سبب آھي جو سيتا ڏاٺ جا رھواسي اُونھاري ۾ سخت گرمين کان بچڻ لاءِ مٿي ٿڌي لَٺ تي وڃي رھندا آھن ۽ سياري ۾ سخت ٿڌ کان پريشان ٿي ھيٺ لھي ايندا آھن، ۽ پوکي ڪندا آھن. ھُو مٿي سياري ۾ برساتن تي ڪڻڪون ڇَٽي اچن ٿا ۽ اونھاري ۾ وڃي لڻن ٿا. باقي، سياري دوران ھيٺ نئه سيتا جي پاڻيءَ تي ٻيون پوکون ڪن ٿا.

مـاڳ جـي بـيـھـڪ

سيتا ڏاٺ، جتي ھيءَ نقاشي موجود آھي، 67°.40¢ E 27°.70¢ N ڊگھائي ڦاڪ ۽ ويڪرائي ڦاڪ تي کيرٿر جي اوڀر واري پاسراٽيءَ ۾ آھي. نئھ سيتا اتان اُڀن جبلن مان ٻاھر نڪري ٿي. قديم زماني جي ماڻھن نئه سيتا جي ڏاٺ تي به گبربند ٻڌڻ جي ڪوشش ڪئي ھئي جنھن جا آثار موجود آھن پر ھيءَ زورآور نئه ان جا آثار تري مان ڪوري ڪڍي وئي آھي. ان بند جي ڪنڌيءَ تي تاريخ کان آڳاٽي تھذيب جا آثار پکڙيل آھن. انھن آثارن جي ڀر ۾ ٻين ڍورن سان گھٽ ۾ گھٽ پنجن ڇھن گبربندن جو ھڪ مربوط نظام آھي. ھن ھنڌ زرد، ڳاڙھي ۽ سائي رنگ جي مٽيءَ وارن اُڀن ٽَڪرن اکين کي ڇڪي ٿي ورتو. اھي صحيح معنيٰ ۾ جبل جون پاسراٽيون آھن، جيڪي اتر کان ڏکڻ ھلندڙ مکيه ڪرنگھي کان جدا ٿي اولھه کان اوڀر ڏانھن وڌن ٿيون. انھن ئي پاسراٽين مان کيرٿر جون مکيه نئيون وھي ڪاڇي ڏانھن ڊوڙن ٿيون.