نئه سيتا ۾ پٿرن تي قديم نقاشي

/a> ۽ سيتا واريون لاھيون لھي ته ويندي ... پر پوءِ چڙھي سگھي يا نه! نيٺ وڏن پٿرن جو جھان آھي!‟

”ھڪ ڀيرو ڏاٺ تائين پھچائي وئي ته پوءِ خير آھي، موٽندي ھٿن سان کڻائينداسين!‟ منظور حوصلي سان چيو. چانهه پي سڀ اُٿي کڙا ٿيا. علي نواز خان جي اوطاق تي اتفاق سان آيل آچر مارفاڻي شاھاڻي چانڊيو سونھين طور اسان سان گڏجي ھليو ۽ جيپ غيبي ديري کان اولھه ۾ ڪاڇو ڪَڇڻ ۽ جبل ۾ گھڙڻ جو رستو ڳولڻ لڳي.

اُڃايل ڪاڇو پورو ٿيو ته آئٺي کان اڳ ڀِڙڀانگ ٽڪريون شروع ٿيون، ” ھتي انگريزن جي ڪيمپ ھئي، ھي نشان بيٺا آھن ... چون ٿا ته وڏو رنگ لڳو پيو ھوندو ھو، ھتي تيل پئي ڳوليائون!‟ منظور ٻُڌايو. اسان اتي ڪونه ترسياسين. اسان کي انگريزن جي ڦِٽل ڪيمپ سان ڪا به دلچسپي ڪونه ھئي. (ھاڻي ھتي تيل ۽ گئس جي حوالي سان ٻيھر سرگرميون تيز ٿي ويون آھن).

” بدر! ھن علائقي جي زڙدن (کيرٿر جي اُڀين پاسراٽين) ۾ غارون ۽ جُھڏا تمام گھڻا آھن‟! منظور مون کي مخاطب ٿيو، ”تون ته ھن علائقي مان ٻاھر ئي نه نڪرندين ۽ پاڻ وٽ فيٰ لحال ايترو وقت به ڪونه آھي ... باقي توکي انھن جا نالا ٻُڌائي ٿو ڇڏيان ، ڪڏھن ڪم ايندءِ : ھڪ جُھڏي جو نالو آھي ’بدر ڀان‛، ٻيو سيتليءَ ۾ ’سوڙھه وارو جُھڏو‛ ۽ مالھي وارو جُھڏو، موگري ۾ سِيمبل غار ۽ ھڪ وڏي غار مٿي جبلن ۾ آھي جنھن ۾ سرھن جا ڌڻ ھليا ويندا آھن ته شڪارين کي به ڪونه لڀجندا آھن ۽ ڏينھن جا ڏينھن ٻاھر ڪونه نڪرندا آھن ... اوستائين وڃڻ جي ھمت اسان ۾ نه آھي.‟ منظور پنھنجي ڳالھه پوري ڪئي. سيتلي (مائيءَ جو نالو) ۽ موگرو ننڍيون نئيون آھن.

جلد ئي نئه کينجيءَ جي ڪنڌيءَ تي ھڪ ننڍڙي آباديءَ ۾ پھتاسين. راھوءَ جي آئٺي تي ڳوٺاڻن جا مَنھهَ ۽ لانڍيون پکڙيل ھيون. ھيءَ چڱڙي آبادي ھئي. منظور ھڪ ننڍڙي لانڍيءَ جي اڳيان جيپ بيھاري. ماڻھو سندس منتظر ھئا. اھا شايد بھادر مارفاڻيءَ جي اوطاق ھئي. جھٽ ۾ ڪافي مارفاڻي جمع ٿي ويا. ڪي سندن ذاتي معاملا ھوندا.

آئون ۽ انور پيرزادو آئٺي جو منظر اکين ۾ محفوظ ڪرڻ لڳاسين. سامھون ھڪ اوچي ٽڪري ڳاٽ اوچو ڪيو بيٺي ھئي. مون ڀر پاسي ۾ قديم آثارن بابت معلومات وٺڻ شروع ڪئي.

”ادا هتي ڀرپاسي ۾ ڪن پراڻن آثارن جي خبر چار؟“ ”ھائو! ھن پاسي ڍوري ۾ ڪِرھي آھي ... ڪنھن زماني جي آھي، ننڍڙي آھي. ٻي وڏي ڪِرھي ھتان ڪافي پري آھي ... ۽ ھوڏانھن ته ٺڪرين جا ڍڳ آھن! انگريز ويندا آھن ... اسان ان کي ’لالڻ جو‛ چوندا آھيون (ھُو لالڻ جي ماڙيءَ سائٽ جي نشاندھي ڪري رھيو ھو) اتي کوھه به آھن، گبربند به آھي. راھوءَ جي آئٺي وٽ ئي نئه کنجيءَ تي شاھه موجو ۽ بند (ڪِرھي ) واري ڍوريءَ جو ڏس به مليو. ”سيتا نئه ۾ نِيرڙي ڀَرِ وٽ به گبر بند اَٿـوَ ... اھا ’مالُومت!‛‟ مقامي ماڻھن (معلومات) ڏني. اسان لالڻ جي ماڙي وڃڻ جي خواهش ڏيکاري پر منظور اهو خيال رد ڪري ڇڏيو، ”ايڏانھن ويندؤ ته پوءِ ھوڏانھن وڃي نه سگھندؤ!“

آئٺي مان نڪرندي نڪرندي سج لڙڻ لڳو ھو. آئٺي کان ڏکڻ اولھه ڪُنڊ تي 15 منٽن جي ڊرائيو کان پوءِ ’گَر واري ماڳ تي 10 فٽ اوچي گَربندي (گوربندي) بيٺي ھئي. ھن علائقي ۾ ڪي ننڍڙا گول ڪوٽيرا به نظر آيا جن سان ٻيو ڪو به ثقافتي آثار ڪونه ھو. مقامي ماڻھن انھن کي آڳاٽو ٿي چيو ۽ اھو به سمجھائڻ کان قاصر ھئا ته جابلو ماڻھن اھي ڪھڙي مقصد کان ٺاھيا ھوندا؟ ھڪ ھمراھه چيو، ”اسان ٻڪرين جي ڦَرن کي واڙڻ لاءِ ... محفوظ ڪرڻ لاءِ ’گُوندو‛ ٺاھيندا آھيون ، جيڪو ڪجھه ان جھڙو ھوندو آھي ... پر متان ھي ڪو آريٽ ( مال ويھارڻ جي جاءِ) ھجي!‟ جڏھن نئه سيتا جون حدون آيون ته منظور اتر اولھه پاسي مٿي جبلن ڏانھن اشارو ڪيو، ”ھڪڙو گبربند اِتي اٿئي! ان کي نِگھنڊُ ٿا چون ... مٿي چڙھڻ جي طاقت اسان ۾ ناھي، وڌيڪ توھانجي مرضي!‟ آئون خاموش رھيس، اھا اوچائي حوصلو خطا ڪرڻ لاءِ ڪافي ھئي. ھونئن به منھنجو ٽارگيٽ پٿرن تي قديم نقاشي ھئي.

انور پيرزادو نوٽس وٺڻ ۾ مصروف ھو. ھن کي اخبار لاءِ مختلف اسٽوريون ملي رھيون ھيون. مون کي سندس ارادن مان خطرو محسوس ٿيو. ”ايئن ته انور قديم نقاشيءَ جي اسٽوري اڌوري حالت ۾ ئي بريڪ ڪري ڇڏيندو! پوءِ؟ بھتر آھي ته آئون ھن کي اڳواٽ ئي منع ڪري ڇڏيان!‟ ... ۽ پوءِ مون کي ايئن ڪرڻو پيو.

”انور! ھن سفر ۾ توکي گھڻيون اسٽوريون ملنديون، تون سڀ رپورٽ ڪجانءِ، بس! ھڪ شڪار منھنجي لاءِ ڇڏي ڏجانءِ، ڇو ته ھي سڄو ڪشالو مون فقط ان اسٽوريءَ لاءِ ڪيو آھي.‟ مون کيس منٿ ڪئي.

”مطلب؟‟ انور ڪجهه ناگواريءَ سان پڇيو.

”پٿرن تي نقاشي رپورٽ نه ڪجانءِ ڇو ته آئون ان تي ڪافي تفصيل سان ڪم ڪرڻ چاھيان ٿو!‟ انور جواب ٻڌي چُپ ٿي ويو. نصيرآباد کان وارھه، غيبي ديري واري واٽ سان (ڪٿي به ترسڻ کانسواءِ) جيپ ذريعي سيتا ڏاٺ تائين اٽڪل چئن ڪلاڪن جو پر تمام ٿڪائيندڙ سفر ھو: نصيرآباد کان وارھه تائين اڌ ڪلاڪ، وارھه کان غيبي ديري تائين اڌ ڪلاڪ، غيبي ديري کان آئٺو ھڪ ڪلاڪ ۽ آئٺي کان سيتا ٻه ڪلاڪ !

ان کان اڳ جو جيپ نئه سيتا جي لَڪيءَ مان ھيٺ لھي، منظور ھڪ ڇِپ جي آڏو بريڪ ھنئي، ”اچي ھڪڙو ھي بيٺو اَٿـوَ!‟ ان ڇِپ تي ھڪ سِڱدار جانور اُڪريل ھو. چِٽ ايترو واضح ڪونه ھو جو ان کي سرھه يا گڊ مان ھڪ طور سڃاڻپ ڏيئي سگھجي. جلد ئي ھڪ ٻي ڇِپ تي ٻيو پھرُو چِٽيل مليو. ممڪن ھو ته ڪي ٻيا چِٽ به ھجن پر اسان کي باقي پنڌ ڏينھن جي روشنيءَ ۾ کٽائي ڪيمپ قائم ڪرڻي ھئي. تڙ تڪڙ ۾ اھي پھرُو ڪئميرا ۾ محفوظ ڪري اھا ننڍڙي پر خطرناڪ لَڪي لھي نئه جي پيٽ ۾ پھتاسين. ڏاٺ اڃا اڳڀري ھئي ۽ جيپ کي ڏاڻ کان اورتي ئي ڪنھن ھنڌ ھٿيڪو ڪرڻو ھو. جيپ وري به اڍائي سئو فٽ اوچائيءَ تي چڙھي، جتي ٽي چار گھرڙا ھئا. ھيءَ نذير مارفاڻيءَ جي اوطاق ھئي. علائقي ۾ سندن چڱو مڙس جھونڙو رئيس مصري خان ھو.



نـئـه سـيـتـا

نئه سيتا کيرٿر جي طاقتور نئه آھي، جيڪا ڏاڙھياري وٽان جبل جي چوٽين تان اوڀر طرف پنھنجو سفر شروع ڪري ٿي ۽ برسات بند ٿيڻ کان پوءِ چند ڪلاڪن اندر سڄو پاڻي ڇنڊي ڇڏي ٿي. اھا نئه شھداد ڪوٽ- قمبر جي انتظامي حدن ۾ آھي. نئه پنھنجي عظيم طاقت ۽ رفتار سان ڪنھن زبردست اجگر وانگر لھي ٿي. ان طاقتور وھڪري نئه جا پاسا وڍي، اُڀڪپرا ۽ اونھا ڪري ڇڏيا آھن، جنھن جي وچ وچ ۾ اونھا ڪنڀ ۽ اِتڙيون ٺھي پيون آھن. تاريخ کان آڳاٽي وقت ۾ ھن علائقي ۾ موسمي حالتون بھتر ۽ آليون ھيون. علائقو برساتن، نباتات ۽ شڪار جي حوالي کان شاھوڪار ھو.

سيتا ڏاٺ اھا جاءِ آھي، جتان نئه پنھنجو آخري سوڙھو ۽ گَـھِرو وڪڙ ٽپي ٻاھر اچي ٿي ۽ ننڍين ٽڪرين ۾ ڊوڙڻ لڳي ٿي. اھا ڏاٺ ڄڻڪه نئه جو وات آھي.



جھـنـگلي جـيـوت

ھي سڄو ملڪ ، سواءِ حمل ڍنڍ جي، ھڪ برپٽ آھي، ”اھا گذريل صديءَ جي پھرئين اڌ تائين جي حقيقت آھي ته ڪاڇي جا ماڻھو ڪاڇي ۾ سفر دوران جُوتا لا�