مڪليءَ تي ڇٽيون ۽ مدرسا

مڪليءَ تي ڇٽيون ۽ مدرسا



ايئن چوڻ ۾ شايد وڌاءُ نه ٿيندو ته سمن سلطانن جي دور ۾ مڪليءَ تي پٿرن مان گهڙيل جي مقبرن، ڇٽين ۽ مدرسن جو ڪم اهڙي نفاست سان ٿيو آهي جيئن ڪو سونارو سون تي نقاشي ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هي آرائشون اسلامي دور جي روايتن کي نظر ۾ رکي ڪيون ويون، پر سچ اهو آهي ته هن خطي ۾ ايڏي ڳتيل آرائش جو ڪم اسلام کان اڳ به جاري هو، ۽ ان ۾ ڪا به تعجب جي ڳالهه نه آهي ته سنڌي هنرمندن پاڙيسري ديسن خاص ڪري ڪَڇ، ڪاٺياواڙ، راجستان ۽ گجرات ۾ ٿيندڙ خوبصورت سنگتراشيءَ مان ڪجهه نه ڪجهه حاصل ڪيو. پر، هِنن ڪاريگرن عمارتسازيءَ جي هنر ۾ اها تبديلي آندي ته عمارتن ۾ انهن جي ٿنڀن ۽ ديوارن وغيره ۾ ديويون ۽ ديوتا اُڪيرڻ بدران جاميٽريائي نمونا ۽ گُل ٻُوٽا تراشيا. سمن جي زماني ۾ ڪنهن به عمارت تي مغليه اثر جو سوال ئي پيدا نٿو ٿئي ڇاڪاڻ ته هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد سمن جي حڪومت جي زوال (1522ع) کان پوءِ 1526ع ۾ پيو. البت سنڌ جي فنِ تعمير تي راجستاني ۽ گجراتي فن جو اثر پوڻ قدرتي آهي ڇاڪاڻ ته اهي خطا پاڻ ۾ جاگرافيائي، اقتصادي، سماجي ۽ سياسي طور مربوط رهيا آهن.

سمن جو عمارتون ٻن نمونن جو آهن. هڪڙيون پٿر جون ۽ ٻيون پڪسريون. ان جو سبب اهو آهي ته ٺٽي جي ڀر پاسي ۾ ٽاڪرو توڙي چيڪي مٽيءَ وارا ميداني علائقا موجود آهن، جتي ٻنهي قسمن جي اڏاوتن لاءِ گهربل خام مال جام آهي. سمن جي زماني ۾ ڪاشيءَ جي سِر جو رواج خيرڪو ٿو لڳي، ڄام نندي جي مقبري لڳ هڪ مقبري تان جيڪو ٿورو گهڻو ثبوت ملي ٿو اهو به ناپختو فن آهي. سمن جي اڏاوت جو هڪ نمونو ڇٽين جو آهي جن کي قبر جي مٿان قبي يا وري مدرسي طور ڪم آندو ويو آهي. انهن مان ڪي ڇهه ٿنڀيون ته وري ڪي اَٺ ٿنڀيون اڏاوتون آهن. اسان کي ڇٽين ۽ ٿنڀن جو رواج راجستان ۾ عام نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ مدرسن ۽ مقبرن طور استعمال ٿيل ڪجهه ڇٽيون هن ريت آهن:



1. ڄام تماچيءَ جي ڇٽي:

جيتوڻيڪ هن اٺ ڪنڊي ڇٽيءَ هيٺ موجود قبرن تي ڪا لکت ڪونه ٿي ملي پر عام روايت آهي ته ان هيٺ ڄام تماچيءَ جي قبر آهي. ڇٽيءَ هيٺ ڪل ٽي قبرون آهن جن مان هڪ ڪنهن ٻار جي آهي. ڪن روايتن موجب ڄام تماچيءَ جي راڻي نوريءَ جي قبر ڪينجهر ۾ سندس مرشد ’شاهه هوندڙي‘ جي ڀر ۾ آهي. ان ريت ڄام تماچي سندس مرشد شيخ حماد جماليءَ جي ويجهو ان ڇٽي هيٺان رکيل ٿي سگهي ٿو. اها ڇٽي ڄام نظام الدين جي مقبري لڳ اتر پاسي واقع آهي. ڇٽي فيٰ لحال چڱي حالت ۾ آهي. هن ڇٽيءَ جي ٿنڀن جي چٽسالي ڏسڻ وٽان آهن. ٿنڀن جا بنياد چوڪور، وچون ڪالم نفيس اُڪر سان گول ۽ سَر ستون چؤمکا اٿس. سردرن مٿان ڪنگرا، انهن جي پويان سهڻي گولائيءَ وارو گنبذ ۽ ان مٿان ڇٽ نما ڪلنگي اٿس. هيءَ چوڏهين صدي عيسويءَ جي اڏاوت آهي.

2. شيخ عيسيٰ لنگوٽيءَ جو مدرسو: شيخ عيسيٰ لنگوٽي هندستان جي مڌيه پرديش جي شهر برهانپور جو ويٺل هو. اتان لڏي هتي آيو ۽ مڪليءَ تي مدرسو کوليائين. هي بزرگ شيخ حماد جماليءَ جو همعصر هو. سندس وفات 831 هه (1427ع) ۾ ٿي. سندس مقبرو سِرن جو ٺهيل ۽ گچ سان لنبيل آهي جيڪو سندس وفات کان گهڻو پوءِ ٺهيو. ان مقبري کي هڪ نوڪدار ونگ جي ذريعي مدرسي جي عمارت سان جوڙيو ويو. ان مدرسي واري عمارت جي ڊيگهه ويڪر هر پاسي کان˝9.´12 فٽ آهي، گڏيل ڏيڍيءَ جي ماپ لڳ ڀڳ ست فٽ هم چورس آهي. هن اڏاوت ۾ پٿرن کي هڪٻئي سان جوڙڻ لاءِ ڪو به گچ گارو وغيره استعمال نه ٿيو آهي، بس! پٿر کي پٿر سان ڦٻائي مضبوط ڪيو ويو آهي. هر ٿنڀو ٻئي ٿنڀي کان هڪ جيتري فاصلي تي کوڙيل آهي ۽ انهن جي چؤمـُکن سَر سُتونن تي سردر رکي، ڇت جي تعمير لاءِ هڪ ٻئي مٿان گول بار ڏيئي اڏاوت مڪمل ڪئي وئي آهي .

3. شيخ حماد جماليءَ جي خانقاه قديم مسجد کان اولهه طرف هئي. سندس مقبرو پراڻي مسجد جي اوڀر طرف هو، جيڪو هاڻي ڊٺل آهي. ان مقبري جي مرمت مغل دور ۾ ٿي ۽ ان کي ڪاشيءَ سان به سينگاريو ويو هو. مدرسي نما قبايون ڇٽيون؛

شيخ حماد جماليءَ وارو هنڌ سمن واري دور جي ڇٽين جو مرڪز آهي. حماد جماليءَ جو والد شيخ رشيد الدين جمال اُچ شريف جو ويٺل هو. هي بزرگ چوڏهين صدي عيسويءَ جو آهي، ڄام اُنڙ (اول) جي زال سندس عقيدتمند هئي. قديم مسجد کان اولهه طرف سندس خانقاهه هئي. سندس مقبرو پراڻي مسجد جي اوڀر ۾ آهي. مغل دور ۾ ان جي مرمت ٿي هئي ۽ ان ۾ ڪاشيءَ جو ڪم به ڪيو ويو هو پر هن وقت هي مقبرو ڊهي ويو آهي. سندس خانقاه قديم مسجد کان اولهه طرف هئي.

حماد جماليءَ جي مقبري کان ڏکڻ طرف ڇٽي بيٺل آهي. اها ڪنهن مدرسي جي عمارت سان مشابهت رکندڙ ڇٽي نما مقبرو آهي، ٿنڀ ۽ سردر تي ٻڌل لنگهه اٿس. ان هيٺ ٻه ساديون قبرون آهن. هن تعمير ۾ سنهي پردي سان دريون / ديوارون ڏسڻ ۾ اچن ۾ ٿيون. هيءَ چوڏهين صدي عيسويءَ جي عمارت آهي.



4. شيخ حماد جماليءَ جي مقبري جي ڏکڻ ۾ مدرسي جي طرز تي قبيءَ سان سادن ٿنڀن واري هڪ ڇٽي نما مقبرو ان هيٺ ٻه ساديون قبرون آهن. آهي ان ۾ ڏاڍي خوبصورت نقاشي ڪئي وئي آهي. سلطان ڄام تماچي شيخ حماد جماليءَ جو معتقد هو ۽ شيخ صاحب جا ڄام تماچيءَ تي وڏا ٿورا هئا. ممڪن آهي ته ڀر واري مسجد سان گڏ هيءَ مدرسي جي عمارت به ڄام تماچيءَ ٺهرائي هجي! هيءَ هم چورس عمارت ٻارنهن ٿنڀن تي بيٺل آهي، هر هڪ ٿنڀ هڪ فٽ هم چورس ٿلهو آهي. اهي ٿنڀ هر هڪ ڪنڊ تي هڪ ۽ هر پاسي وچ ۾ ٻه ٻه کتل آهن. ديوارن ۾ استعمال ٿيل پٿر سادو لسو آهي ۽ هر هڪ ڪنڊ تي هوا ۽ روشنيءَ لاءِ شبڪچو آهي. اوڀر طرف پٿرائون چوڪٺ ڏاڍي محنت ۽ ڪاريگريءَ سان گهڙيل آهي. انهن ٿنڀن تي اندرئين پاسي کان تمام سهڻي ۽ اڀريل گهڙاوت ٿيل آهي پر ٻاهرين پاسي سادو آهي. ٿنڀن جا سَر ستون چومکا آهن جن تي اڪر ٿيل آهي. هيءَ اڏاوت چوڏهين صدي عيسويءَ جي آهي. مڪليءَ تي اهي ڪافي آڳاٽيون اڏاوتون آهن انهن ۾ درجي به درجي ارتقا محسوس ڪري سگهجي ٿي. پهرين ۽ ٻي اڏاوت ساديون آهن پر ٽين اڏاوتي نقاشيءَ جي لحاظ کان ڪافي شاهوڪار آهي.

5. ڀٽا يارو ( هالي درويش جو مقبرو): شيخ عيسيٰ لنگوٽيءَ جي مزار کان اوڀر پاسي ’ڀٽ يارو‘ يا ’ڀٽا يارو‘ جي ڇهه ٿنڀي ڇٽي آهي. هر ٿنڀو هڪ ڪنڊ ٺاهي ٿو. ان جو اندرون قطر لڳ ڀڳ 17 فٽ آهي. ڇهه ئي ٿنڀا هڪ جهڙا ۽ يڪ پٿري (monoliths) آهن. ٿنڀن تي چٽسالي آهي ۽ سَر ستون سادا آهن. ڇٽيءَ جو گنبذ ابتي وٽيءَ جهڙو آهي ، جنهن تي رکيل ڪلنگي به ٿانوَ جهڙي آهي. سردرن تي ڪنگرن جي آرائش به رکي وئي هئي. هي چوڏهن صديءَ جي پڇاڙيء جي اڏاوت آهي.

6. قاضي عبدالله جي ڇٽي: مسجد کان اتر اولهه پاسي قاضي عبدالله پٽ تاجوءَ جي ڇهه ٿنڀي ڇٽي آهي. مير علي شير قانع موجب قا�