مهين جي تباهي

�ئن ٿو لڳي ته غير دراوڙي قبيلا هوريان هوريان دراوڙي ديوتائن کي ٿوري گهڻي ترميم سان پنهنجو ديوتا تسليم ڪندا ويا. جيئن ديويءَ جو تصور درگا ۽ ڪاليءَ ۾ تبديل ٿيو يا وري جيئن واگهه ديويءَ جي جاءِ تي نرا سنگهه وشنوءَ جي اوتار جي صورت ۾ سامهون آيو.

مُهين جي دڙي واري ناچڻي به ڪنگ پريسٽ وانگر تهذيب جي عروج واري دوري مان نڪتي آهي پر عجب جهڙي ڳالهه آهي ته ساڳي ناچڻي اسان کي واهي پانڌي لڳ هڪ جبل جي ديوار تي اُڪريل ملي آهي جا گهڻو پوءِ جي (پر اسلام کان آڳاٽي)آهي، ۽ ان کي لباس پهريل آهي.

مُهين جي دڙي جا ماڻهو اُٺ جي سواري نه ڪندا هئا. ان وقت اُٺ سنڌي تهذيب ۾ شامل ڪونه هو. مُهين جي دڙي جي هڪ به مهر تي اُٺ ڇاپيل نه آهي. هي ماڻهو ڏاند تي سواري ڪندا هئا. ڏاند کي ڦيٿن واري گاڏيءَ ۾ جوٽي ڊگها سفر ڪندا هئا يا وري ٻيڙين ذريعي پري پري تائين درياهن ۾ سفر ڪندا هئا ۽ سمنڊ پار به ويندا هئا. سندن ناتا عرب اپٻيٽ سان به هئا، قديم عراق ۽ مصر تائين به ويندا هئا. هي ماڻهو کيتي ڪندا هئا، مال پاليندا هئا. مڻيا وِنڌينداهئا. ٺڪر جا ٿانوَ، رانديڪا، زيور استعمال ڪندا هئا. ٽامي ۽ سون جي دريافت ڪري چڪا هئا، البت لوهه کان واقف نه هئا. سندن هٿيارن ۾ ننڍيون هٿ ڪهاڙيون، نيزا ڀالا ۽ تير ڪمان هئا. انهن جون اَڻيون پٿر يا وري ٽامي جون هونديون هيون. مڇيءَ جو شڪار ڪندا هئا ، ان لاءِ ڪُنڍيون ، ڪُڙهيون ۽ شايد ڄار به استعمال ڪندا هئا.

جيڪڏهن مُهين جي دڙي جو اصل نالو معلوم نه آهي ته پوءِ ان تي اهو نالو ڪيئن ۽ ڪڏهن پيو؟ مختلف صاحبن جي مختلف راءِ آهي. پر آئون سمجهان ٿو ته اهو نالو ان دڙي تي قائم اسٽوپا سبب آهي، جيڪو پهرين هِنايان ۽ پوءِ ڪشان دور ۾ مهايان فرقي جي اثر هيٺ آيو. اهو ئي مهايان فرقو اڳتي هلي سڄي سنڌ ۾ پکڙجي ويو. مهايان سنڌي لهجي ۾ ’مهاڻا‘ سڏيا ويا ۽ مهايان فرقي جي وڏي اسٽوپا سبب ان ماڳ جي سڃاڻپ ’مهاين جو‘ يا ’مُهين جو‘ ٿي وئي. جڏهن اهو به تباهه ٿي ويو ته ان کيساڳي نسبت سان ’ مُهين جو دڙو‘ سڏيو ويو.