منگل گِر

منگل گِر

شهر کان چار ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع ”منگل گِر“ تقريباََ چار ايڪڙ ايراضيءَ تي سيمينٽ پلستر جي اُڀي چوديواريءَ جي اندر آهي، جنهن ۾ داخل ٿيڻ جا گهٽ ۾ گهٽ ٻه گيٽ آهن. چون ٿا ته مندر ڏيڍ سئو سال پراڻو آهي پر سماڌين تي لکيل تاريخون هن مندر جي عمر گهٽائي ڇڏين ٿيون. هي مندر ديهه ڏيسوي ۾ پوي ٿو.

”ٽَن! ٽَن! ٽَنَ‎! ...“ منگل گِر ۾ پهچي، در وٽ جُتيون لاهي اسان پهريون ڪم اهو ڪيو جو منگل گِر جي سماڌيءَ وٽ ٽنگيل گهنڊ وڄايو. اهو مندر جي ادبن ۾ شامل آهي. جڏهن ڪو ماڻهو پاڻ کي ياتري سمجهي ٿو ۽ چڱي نيت سان آيو آهي ته پوءِ گهنڊ وڄائڻ سان ايمان خطري ۾ نه پوڻ گهرجي. مندر جي نگرانن اسان کي پنهنجو سمجهيو ۽ قرب سان مليا.

”ادا تنهنجو نالو ڇا آهي!‎؟“ مون مندر جي هڪ همراهه کان پڇيو.

”منهنجو نالو رام آهي، رامچند!“

”هي مندر ڪيترو پراڻو آهي؟“

”اسان کي ان ڳالهه جي يادگيري نه آهي ته ڪيتري وقت جو آهي، اسان کان اڳي جو آهي!“ اڪثر پوڄارين کي سچ پچ ته خبر نه هوندي آهي ته ڪهڙي شئ ڇا آهي ۽ ڇو آهي؟ ساجد جو ڪم سجدي سان، مسجد جنهن به جوڙائي هجي، ان سان ساجد جو ڇا؟

”هتي خاص ڪري ڪهڙي ديوي يا ديوتا جي پوڄا ٿئي ٿي؟“

”هتي منگل گِر صاحب جي پوڄا ٿئي ٿي، ان جي سماڌي اجها سامهون آهي!“ رامچند جواب ڏنو. مون چوڌاري نظر ڊوڙائي، سماڌي وچ پڌر تي هئي، ان جي پاسن کان ڪمرا ۽ کڏڻيون هيون جن ۾ مختلف ديوين ۽ ديوتائن جون مورتيون رکيل هيون. سماڌيءَ جي چوگرد کبڙ جي ٽارين تي ڪٻريون ۽ جهرڪيون چِرٻِر چهچهٽو لايو بيٺيون هيون.

”هيڏانهن ديوي ماتا ۽ شِو مهراج جون مورتيون آهن ۽ هوڏانهن (هن کاٻي پاسي هڪ ڪوٺڙيءَ ڏانهن اشارو ڪيو) اڏيري لال جي مورتي آهي ... پريان هنو مان جي مورتي آهي“ رامچند چيو.

”هتي شِري ڀرتري جي به مورتي آهي؟“ بخاري صاحب پڇيو.

”نه!“هن ايئن جواب ڏنو ڄڻ سندس ملائڪن کي به خبر ئي نه هئي ته ڀرتري ڪير هو؟

”اسان کي مورتين جي درشن جي اجازت آهي؟“ مون رسمي طور پڇيو. عام حالتن ۾ ڪوبه منع نه ڪندو آهي پر بهتر آهي ته اجازت وٺجي.

”ڀلي ڏسو!“ هن اجازت ڏني. پر اسان وڌيڪ حال احوال لاءِ ڪجهه دير ويٺا رهياسون. مندر جو انتظام ٿاڻي بولا خان جي هندو پنچائت جي هٿ ۾ هو. مون کي هتي ڪنهن ڌرمي ڪتاب يا منتر جو عام پاٺ نظر ڪونه آيو. بس! جڏهن به ڪو ماڻهوآ يو پئي، مٿو ٽيڪي، رسمي پوڄا ڪري، پرساد وٺي موٽي ٿي ويو. سڄي مندر ۾ فقط هڪ همراهه چله ڪشي ڪندو نظر آيو، سو به ڪنهن پرانهين شهر کان آيو هو ۽ هڪ ڇاپري نما ڪوٺڙيءَ ۾ محدود ٿيو جَپ ۾ مصروف هو.

”هتي ڪي ٻيا تيرٿ به آهن؟“

”احمد خان کان اڳتي 10 ڪلوميٽر پري ’ٻالپـُري تيرٿ“ آهي، هُو منگل گِر جو گُرو آهي، اتي هن جي سماڌي آهي، اتي چشمو به آهي.“ رامچند ٻڌايو.

’منگل گِر‘ آستاني کي چوطرف وڏو ڪوٽ آهي، اڏاوتون نئين دور جون آهن، ميلي جو رواج به شايد گهٽ ٿيندو پيو وڃي. جڏهن رامچند کان ميلي جي رونق جون خبرون پڇيم ته سندس جواب ۾ ڄڻڪ وڏي معيار هئي، ”ميلو وري ڪهڙو؟ ڄڻ لڳي ئي ڪونه، ماڻهو هڪ ڏينهن اچي هليا ويندا آهن!“

”هتي ماگهه مهيني ۾ پهرين سومر تي ميلو لڳندوآهي (ماگهه مهينو انگريزي حساب ۾ جنوري فيبروريءَ ۾ ايندو آهي). ميلي ۾ سنڌ مان ڏهه ٻارهن هزار ماڻهو ايندا آهن. ڪو پنهنجو راشن کڻي اچي ته ڀلي کڻي اچي پر هتي ڀنڊارو (لنگر) عام هلندو آهي. ڀنڊاري لاءِ ڪوبه وقت مقرر نه هوندو آهي، جيڪو جنهن مهل اچي کائي وڃي ... جهل نه آهي کائي ته کائي نه ته چانهه پي وڃي پر ايئن نه وڃي!“ رام هن مندر جي ريت ٻُڌائي.

هاڻي اسان اُڏيري لال جي مورتيءَ آڏو بيٺا هئاسون. اڏيرو لال پلي تي سوار هو. پلي تي ڪنول جون پتيون سندس گاديلو آهي. هتي رکيل مورتيءَ ۾ کيس اڇي گوڏ ۽ وڏين ٻانهن سان رنگارنگي گِڊي پاتل آهي. هٿ ۾ کليل ڪتاب اٿس. اڇي ڏاڙهي ۽ وڏا وار اٿس. مٿي تي وڏو ڇَٽُ ۽ کيس نوراني دائرو ڏنل آهي. مورتيءَ جي آڏو واس ۽ ڌوڻ لاءِ اگربتي دان ۽ آهوتيءَ لاءِ ننڍڙي رک وٽي يا آتش دان وساميل هو ۽ منجهس فقط رک پئي هئي.

اُڏيرو لال سنڌ ۽ ڪڇ ۾ پوڄيو وڃي ٿو ياايئن کڻي چئجي ته هي سنڌي هندن جو خاص ديوتا آهي ۽ ان جي حيثيت اها ئي آهي جيڪا هندي ادب ۾ وروڻ جي آهي يا يوناني ۽ رومي ادب ۾ نيپچون يا پوسيڊون جي آهي. پر، هي سنڌي ديوتا طبيعت ۾ ڏاڍو ديالو ۽ مهربان آهي. ڪوبه پوڄاري اهڙو نه ملندو جنهن وٽ اڏيري لال جي ناراضپي جو قصو هجي، ”هُو ته وڏي ڪرپا ڪندڙ آهي!“ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اڏيرو لال فقط درياهه ۽ سمنڊ ۾ ئي نه پر هر ان هنڌ ٿي سگهي ٿو جتي پاڻي هجي. چاهي اتي ڪو جهرڻو هجي يا کوهه. ”جتي پاڻي آهي اتي هو پاڻ آهي!“ واري اصول هيٺ جتي پاڻي آهي اتي اڏيرو لال به پاڻ کي ظاهر ڪري بيٺو آهي. هندو لوڪ مسلمانن جي خواجه خضر عليه کي به ”اڏيرو لال“ سمجهن ٿا جيڪو هر وقت خلق جي ڀلائيءَ لاءِ ڪوشان آهي ۽ ڀٽڪيل ماڻهن جي رهنمائي ڪري ٿو.

منگل گِر آستان تي ڪو چشمو يا کوهه به ڪونه آهي پر اڏيرو لال موجود آهي. جيڪڏهن مورتيءَ ۾ اڏيري لال جي سواري ’پلو‘ نه ڏيکاري وڃي ته ڄڻڪ ’برهما‘ آهي، نرم طبيعت، هشمت، ڏَيا ۽ وڏي ڄمار وارو ديوتا، پلو سنڌو درياهه ۾ ٿئي ٿو پر بنيادي طرح اها سمنڊ جي مڇي آهي جيڪا نه رڳو عربي سمنڊ ۾ پر هندي وڏي سمنڊ، بنگال جي اُپسمنڊ بلڪه انڊونيشيا واري پاسي به ٿئي ٿي. بهرحال، پلي کي ديوتائي سواريءَ جو درجو فقط سنڌ ۽ ڪڇ ۾ حاصل آهي. سنڌ ۾ اڏيري لال جا ڪافي مندر آهن، جن مان سڀ کان اهم ڀٽ شاهه ۽ ٽنڊي آدم جي وچ ۾ ”اڏيرو لال“ مندر آهي ۽ ٻيو خاص مندر گڏاپ کان اتر پاسي ”مو شريف“ وارو آهي. هڪ مرڪز سکر ويجهو خواجه خضر عليه جو آستان به آهي جتي ماڻهو پلي کي، قديم وقتن کان وٺي سنڌوءَ تي سکر بئراج پوڻ تائين، ان ٽاپوءَ جي چوگرد (سندن خيال ۾ طواف ڪندي ڏسندا رهيا آهن). شايد ان ئي مشاهدي سبب پلو اُڏيري لال جي سواري بڻيوآهي.

ڪجهه اڳ، مون مول شريف واري مندر ۾ اڏيري لال جي هڪ سهڻي مورتي ڏٺي هئي. مندر وارن مون کي ان مورتيءَ جي تصوير ڇڪڻ نه ڏني هئي، اها سنگ مرمر جي هئي ۽ هندستان مان خاص طور تي ٺهرائي وئي هئي. پاڪستان ۾ بت تراشيءَ جو مڪتبه فڪر خاص ڪري ديوين ۽ ديوتائن جا بُت ٺاهڻ جو هنر يا سلسو باقي ڪونه بچيو آهي، ان ڪري پاڪستاني هندو، هاڻي ڀڳوانن جون تصويرون فريم ڪري رکن ٿا. يا وري جڏهن ڪو ڀڳت ڀارت وڃي ته اُتان مورتي و