مـڪـلـيءَ جـون پُـوريـل غـارون

�ي ٿئي.

ٻيو نمبر غار پهرين غار کان 68 فٽ ڏکڻ ۾ آهي. ان غار جي ڏاڪڻ پوڻا چار فٽ ويڪري، ساڍا ست فٽ ڊگهي ۽ ساڍا ٽي فٽ اونهي آهي،ا ن کي ٽي چار ڏاڪا آهن. ان غار جي ظاهري صورتحال به پهرين غار جهڙي آهي. ٽيون نمبر غار ٻئي نمبر واري غار کان 65 فٽ اوڀر ۾ آهي. چوٿون نمبر پهرين نمبر واري غار کان 73 فٽ اتر اولهه ۾ آهي. پنجون نمبر غار پهرين نمبر واري غار کان لڳ ڀڳ ٻه سئو فٽ اتر ۾ آهي. پويون ٽيئي غارون لٽيل ۽ ڊٺل محسوس ٿين ٿيون، سيمينٽ فيڪٽري جي سرگرمين سبب لٽيل باقي غارون گهڻو تڻو اوڀر ۽ اوڀر اتر ۾ هيون.

ڇا هي غارون پٿري دور جي آدم ٺاهيون هونديون؟ ان دعويٰ لاءِ ڪنهن ڀرپور دليل جي ضرورت پوي ٿي، جيڪو اسان وٽ ڪونه آهي. في الحال فقط ايترو سوچي سگهجي ٿو ته، هن علائقي ۾ پٿري دور جو ماڻهو رولاڪ شڪارين وانگر رلندو هوندو ۽ مڇيءَ جي شڪار لاءَ هتي هُتي ڪنڍيون ۽ ڪڙهيون استعمال ڪندو هوندو. پر اها دعويٰ نه ٿي ڪري سگهجي ته انهن ماڻهن تهه خانن جهڙيون غارون کوٽڻ جو شديد محنت طلب ڪم به ڪيو هوندو. شڪاري لوڪ اڪثر رولاڪ هوندا هئا، ۽ اڪثر قدرتي اجهن ۾ پناهه وٺڻ کي عافيت سمجهندا هئا، يا وري قدرتي اجهن کي سولائيءَ سان جيترو ويڪرو ڪري سگهيا، ڪندا هئا. ڏوماڻي غارن جو نقشو ۽ پورهيو پٿري دور جي ماڻهوءَ جي وس کان مٿي لڳي ٿو. ان ڪري غالب امڪان آهي ته هي غارون اسلامي دور کان اڳ هندو ۽ ٻڌ مت جي تپسوين جو ڪو اهڙو جوڳ آستان هو، جيئن ٿر ۾ ڀالوا مندر وٽ ۽ ڪارونجهر ۾ ڀونئرا آهن. سو، اهو بلڪل ممڪن آهي ته، ڏوماڻي غارون غفائي مندرن طور تپسيا لاءِ استعمال ٿيون هجن، بهرحال، اهو سوال اڃا پنهنجي جاءِ تي باقي آهي ته، ڇا سيمينٽ فيڪٽريءَ جي وڌندڙ سرگرمي باقي غارون به ڊاهي يا لَٽي ڇڏيندي؟

( ماهوار روح رهاڻ، سيپٽمبر، 1993)