مـان مـڙد

مان تڏھين ننڍو جوانڙو ھجان! ڳاڙھو ڳاڙھو ڳٽول، لڱ سڊول. پاڻ کي پاڻ ڏسي خوش پيو ٿيان. تيل ڦليل ڪري وارن کي سينگاري ٻاھر نڪران، ڀانيان تہ سڀڪو پيو مون کي ڏسي.

ڪنھن ڇوڪريءَ جي مون تي نظر پيئي پڪ ٿي ويندم تہ ضرور مون تي فدا ٿي ھوندي. ننڍڙي معصومڙي دل، پوءِ تہ وٺي پنھنجا مٺڙا ناٽڪ ٺاھيندي. گُل جھڙي نينگريءَ کي پنھنجو ساٿي سمجھي، ڇا ڇا نہ ساڻس خيالي رھاڻيون ڪندو ھوس. چرچا ڀوڳ، ٽھڪڙا، ارڏائيون، دادلن جي دنيا.

طبيعت ۾ چِلولائي اڳيئي ھئم. ڀائيندو ھئس تہ ڪي رنگ رليون، من مستيون ڪجن. روح پيو اڏامندو ھو. ڪڏھن جبلن جي چوٽيءَ تي، ڪڏھن ڪڪرن جي مٿان، ڪڏھن ڇولين جي سيني تي، ڪڏھن تہ سمنڊ جي تري ۾ مرجان ڳوليندو وتندو ھوس.

منھنجي چلولي طبيعت ۽ جوانيءَ جي رنگين نظرين مونکي ھڪ ھنڌ ٽڪاءَ ڪرڻ نہ ڏنو. ملڪ ملڪ مان ٿيندو، ھڪ اھڙي ملڪ ۾ اچي نڪتس، جتي بس مون سان ڪيس ٿي ويو. منھنجي ڪچڙيءَ وھيءَ کي ڄڻ تہ ڪنھن مُٺ ۾ نپوڙي، لڳڙو ڪري ڇڏيو. زندگيءَ جو نچڪو ٽپڪو جيڪو بُل پيو ڏيندو ھو، تنھن ڄڻ تہ ڪرنگهو ڀڃي، ڪنھن لولو لنگڙو ڪري وڌو. حياتيءَ جو ھڳاءُ ۽ زندگي جي سرھاڻ سڀ چوسجي ويئي. اربين اٺسٺا، ڪروڙين تمنائون، ھزارين ذھني تجويزون سڀ دٻجي دفن ٿي ويئون. مون لاءِ دنيائي مري ملياميٽ ٿي ويئي.

وچ آفريڪا جا گهاٽا اونداھا جھنگل، ڌٻڻين وارا ٻيلا، نانگ بلائون ۽ اجگر. گوريلن جھڙا شيدي، ڪارا رڏ، اڇيون عقابن جھڙيون اکيون، ڪِينئن جھڙا وار، قئي پيئي اچي. راتو رات ٻڌي کڻي قيد ڪيائون. ڊپ ۽ ڏَر کان اک نہ کلي، ” ھنا-ھو!“ جا آواز نغارن جا رانڀاٽ، ڀالن جا کڙڪا، ھنيانءُ پيو ڦَرڪي.

ننھن چوٽيءَ ننگا، ڪٽاريون ھٿن ۾. جان کڻي ڏسان تہ سڀ عورتون، مرد ھڪ بہ نہ . ھوش اڏامي ويم. عجب جھڙا آواز ٿي ڪڍيائون. ننڍڙا دڦ ٿي وڄايائون. ٿُلھي گگهي آواز ۾ ڳائي، ڳائي نچڻ لڳيون. خنجرن ۽ ڀالن سان مون کي ڌِڪا ڏينديون گهلينديون ھڪ غار ۾ آيون. اتي ڪن ڪمزور مردن کي ڏٺم، جي ٻارن جي ولرن سان، ھيڏن سارن جانورن کي، کلن سوڌو باھہ ۾ پچائي رھيا ھئا. منهنجي تہ کَل مان ٺڪاءُ نڪري ويا.

اھڃاڻن مان سمجهيم تہ مون کي ضرور ڪُھنديون، نيٺ اھو وقت اچي ويو. شور مچائينديون، گوڙ ڪنديون، مون کي ھڪ مندر جھڙيءَ غار ۾ وٺي آيون. اتي ڀيم جھڙي ڏائڻ مورت زائفان جو وڏو بوتو ٺھيل ھو. ان جي اڳيان ڏٺم تہ رت جا گِيھا لڳا پيا ھئا. ٻہ ڄڻيون نينگريون ڀُوتـڻيون، ڪٽاريون کنيون بيٺيون ھيون. ھڪ ڄڻيءَ ڳٿڙ کان جھلي، بوتي وٽ آندو. رڙ ڪري بيھوش ٿيڻ وارو ھوس تہ ھڪ مَـم جھڙي ڪُراڙي ڏائڻ اچي مون کي ڳراٺڙي پاتي ۽ ھڪ ٻڪري کي ڪٽار ھڻي اتي ڪٽار ھڻي اتي ڪٺائون. پوءِ تہ ناچ گاني جو ھنگامو مچي ويو.

مون کي بعد ۾ اھو معلوم ٿيو تہ اھو بوتو ماتا ديويءَ جو ھو، ساٺ سوڻ ڪري مون کي ھن ڪُراڙيءَ مَـم جي حرم ۾ داخل ڪيو ھئائون. مون کي تہ ڏندڻ پئجي ويا. چيم خدايا ٻَڪر ھجان تہ چڱو، ھڪ وار ڪسجي وڃا ھا، يا عمر جھنم جو عذاب تہ نہ ڏسان ھا. ڪئين ھن ڪُراڙي کوڳ سان عشق ڪندس!

ان مھل پنھنجي سنڌ ديس کي ساريم. پاڙي واري رئندڙ نازنين ياد پيم، جنھن کي سٺ ورھين جي پوڙھي سان ٿي پرڻايائون. الا! جي ھينئر منھنجي روبرو ائين ٿئي، تہ سڀني جا ميڄالا ڀڃي پوڙھي جو نرگهٽ پٽي، ان نازنين کي جيئندان ڏياريان. ويچاري شاديءَ جي ڦَنڊر ٿي، مون وانگر ڪُسجڻ لاءِ تيار ٿي هوندي، ڪنوار ٿيڻ لاءِ نه. ائين ڀا+نيم تہ ان نازنين کي بہ نڪاح وقت اھڙائي ڀوائتا جھنگلي، اگهاڙا نرلڄا انسان نچندا ۽ واڄٽ ڪندا نظر آيا ھوندا.

گهڙي نہ گذري تہ ڏندري ڏائڻ مون کي وٺي پنھنجي ڀونگڙي ڏي ويئي. ڪاري رڏ، چپ پيا لڙڪنس، ھڪ بڇڙي ۽ ڀوائتي، ٻيو اگهاڙي، سڄي گهنج گهنج. منجهائنس ڌپ ٿي آئي. چپن جو ڊول ٺاھي، پيلا ڏند ڪڍي کڻي چمي ڏنائين. لِڦ جهڙي لِڳڙي بدن ۾ کڻي جهليائين. مون سان ڇاڇا نہ ڪيائين. ڪپڙا ڦاڙيائين، لِڱ ڦاڙيائين، دل ڦاڙيائين، ڇِيھون ڇِيھون ڪيائين.

ٻڌو ھئم تہ ’وقت‘ ڦَٽ جو ملم آھي. پر ھت تہ ويران وير وَڌ ھئي. جڏھن منھنجي جوانيءَ کي اڀاري نہ سگهي، تڏھن موچڙو کنيائين. ھڻ جو لٺ تہ رت ۾ ڳاڙھو. نہ ڌڻي نہ سائين، پنھنجا ڇڏي، وڃي پراون ۾ پيو ھوس.

ھار مڃي لڄي ٿيڻ بدران، اٽلو مون تي ٺڪر ڀڃڻ لڳي. چي،”ھھڙو تھڙو، گهر سان سچو نہ آھي، ضرور ڪٿي اک اڙي ھوندس.“ مون واري سَس ۽ ساليون بہ اچيون چنبا ھڻن ۽ ڀونڊا گهروڙي ڏين. چي،” ڪاريءَ تي پير پيو سون، جو پنھنجي وسن جھڙي مومل جو ھِن نڀاڳي سان پلئہ اٽڪايوسين!“

منھنجي زال کي صلاح ڏنائون تہ ڪُھينس، پر ھن پوڙهيءَ کوڳ جو مڙئي ڪو مون تي ھرک ھارجي ويو ھو، سا آنا ڪانا ڪرڻ لڳي. نيٺ مون واري سالي تيار ٿي تہ مان ٿي ڪُھانس.

ڪاوڙ تہ ڏاڍي لڳيم ھيءَ ٽياڪڙ ڪير، پر ھوءَ چوي غيرت جو سوال آھي. مون کي اکين ۾ پاڻي ڀرجي آيو. پنھنجي پياري ديس ۾ مون ائين ڪڏھن نہ سوچيو ھئو تہ زائفن کي بہ غيرت ٿيندي آھي، ۽ ھُو بہ مڙسن کي ڪارو ڪري ماري سگهن ٿيون.

ھڪ رات وجھہ وٺي کڙي کنيم. نو عمر بلڙو، اڻڄاڻ، پتو نہ پوي تہ ڪاڏي وڃان. مٿان وري بادشاھي زائفن جي، جتي جيڪا مليم، سا کڻيو قابو ڪريم. ڄڻ تہ مان انسان نہ، پر بي جان ڪسرت گاھہ ھئس. منھنجي جسم جو ذرو ذرو لُٻي ڇڏيائون. پاڻ کان بڇان اچڻ لڳم.

ٽڪن تي وڪامجڻ لڳس. مٿان وري قھر اھو ٿيو، جو معاملو برداريءَ ۾ پيش ٿيو. اوڙي پاڙي جون سردارڻيون پڳڙ ٻڌي گڏ ٿيون. مون کي موچڙا ھڻي اصلوڪيءَ زال جي حوالي ڪيائون.

خدا خدا ڪري منھنجي گهر واري، جا ھونئين قبر جي ڪنڌيءَ تي ھئي، مري پئي. مون لک شڪرانا بجا آندا. پر اچي ٻيو ممڻ متو. سندس ننڍيون وڏيون وارثاڻيون اچي اٽڪيون تہ ھن جوان تي حق منھنجو آھي. ڄڻ تہ مان ڪا ملهہ ڳڌي وستو ھئس. نيٺ مون کي بہ ورھائي کنيائون، جنھن ساليءَ جي حصي ۾ آئون آيس، تنھن مون کي وڪڻڻ چاھيو، پر مون کي ڪو وٺي ڪونہ! پوڙھيون پوڙھيون جي پاڻ چار چار مڙس رکيو ويٺيون آھن، سي بہ کڻيو نڪ چِٻو ڪن، چي ”ڪنوارو ٿو روئي آھي، نہ مائي نہ، ڪير وٺندو!“

مون کي تہ باھہ وٺي وئي، پاڻ ڪھڙيون ڪنواريون ھيون. ھار سينگار ڪريو لوفرن وانگر ويچارن شريف گهر ويٺل لڄاڙن ڇوڪرن کي خراب بہ ڪن، ۽ مٿان چون تہ ھيءُ ڇورو خراب آھي، اسين نہ وٺنديوسين! پوءِ بہ سڀڪو پيءُ، ڏاڙهي ٽنگيون پيو اھڙين لوفرياڻين کي منٿون ڪري تہ اسان جو نينگر قبوليو. منھنجو شان ھيءَ بہ عزتي برداشت ڪري نہ سگهيو. ڪو ويچارو معصوم نينگر ھڪ وار ڀُلجي پيو تہ عمر لاءِ ڇٽو! پاڻ ڀيري ٻٽاڪ پيون ھڻنديون تہ اسان سان ھيترا ڪي ھيترا ڇوڪرا ٺھيل آھن. ڀلا جي ھڪ ھڪ کي سريت ھوندا تہ ڪھڙو ڇوڪر بچيل ھوندو؟ ڪَن بہ پاڻ تہ پڏرن بہ پاڻ! ڪھڙو نہ ملڪ جو انڌو رواج ھو. جھنگلي ڪنھن جاءِ جا، مونکي تہ ھن ملڪ جي ماڻهن تي جُوجڪيون ٿي آيون. چيم تہ چُوچڙي ڏيئي کڻي ساڙيان! منھنجو مٺڙو ملڪ ... مان چپ ٿي ويس. منھنجا لِڱ ڪانڊراجي ويا. ھن جھنگلي ملڪ جو