مر پيا مينھن وسن

لائي سگهجي ٿو. يا رس ول مان ڪارو پلستر جوڙي سگهجي ٿو. رڳو سوچ کي موڙڻو آهي. اسان جا نوجوان انهن پاسن ۾ سوچن ئي نٿا. باقي مائٽن کي سهسائڻ خاطر خودڪشي جو سوچي پنهجي موت جو مزو وٺڻ چاهين ٿا.

اسان وٽ نم جهڙو عجب وڻ آهي. ان جا پن به ڪارائتا آهن ته نموريون به. نمورين مان اهڙي پيسٽ ٺاهي سگهجي ٿي جو جونئن جو بيٺي پيرخاتمو. اڄ ڪلهه جو ائنٽِي لائس ’جونئن مار‘ دوائون نڪري پيون آهن ۽ لکن ڪروڙن جو بزنيس پيون ڪن. ان جهڙي بلڪ ان کان به سٺي دوا نمورين مان ٺهي سگهي ٿي. نموريون گڏ ڪرڻ ۾ ڪو خرچ ته ڪو نه ٿو اچي.

اڳ ۾ زائفون کار سان ڪپڙا ڌوئنديون هيون. کار ڪاسٽڪ سوڍا آهي. ان ۾ ڪجهه ٻيا وکر ملائي صابڻ ۽ ڪپڙن ڌوئڻ جا پائوڊر ٺاهي سگهجن ٿا، نه رڳو پاڻ لک ڪمائجن پر هزارن کي ڌنڌي سان به لڳائي سگهجي ٿو.

کار سان ڪپڙا ڌوئي، زائفون ڪپڙي کي گُليءَ جي ڇٽ ڏينديون هيون اها گلي هينئر مارڪيٽ ۾ نيل ۽ رابن نيل ٿي لکن ڪروڙن جو ڌنڌو پئي ڪري. اسان کان ايترو نه پڳو يا اڄ تائين نٿو پڄي جو گُليءَ مان ڪمايون.

اسان وٽ املتاس جا وڻ ڏاڍا ڀلا ٿين ٿا. املتاس جو ڪارو مادو قبض ڪشا آهي. ۽ قبضيءَ جو هڪ ٽڪ علاج آهي. اسان کان اڳ ۾ هوميوپيٿي وارن ان جون گوريون ٺاهي مارڪيٽ ۾ آڻي ڇڏيون آهن اسان موڳا مٽر ٿيو ماٺ ڪيون ويٺا آهيون ۽ ماستري يا پٽيوالي جي نوڪريءَ لاءِ ٻيا ٻاٿون کائون.

هڪ ٽالپر نوجوان مون وٽ آيو. ڪامرس ۾ ماسٽرس ڪيل هئس. يعني ’ايم ڪام‘ هئو. مون وٽ ڪلارڪيءَ لاءِ پنڌ ڪندو هئو. ڪلارڪيءَ جون سڀ جايون ڀري بيٺو هئس. ڪا جاءِ خالي ڪانه هئي. نيٺ ٽي چار دفعا پنڌ ڪري چيائين ته ”پٽيوالو ڪري رکينم“ مون کي به ڏاڍا خار لڳا سو چيومانس ته ”تو ڪامرس ۾ ماسٽرس ڪئي ڪانهي، ڪوڙ پيو ڳالهائين. جيڪڏهن تنهنجو ڪامرس وارو ذهن هجي ها ته کوڙ سارا طريقا آهن پئسن ڪمائڻ جا!“ چيم ته ”لک کن بيروزگار يا مئٽرڪ پاس اهڙا ڇوڪرا هوندا جيڪي نوڪرين پٺيان هزارين روپيا ڀاڙن ڀتن ۾ خرچ ڪري ڇڏين ٿا. هڪ لک ماڻهو هڪ هڪ هزار خرچ ڪن ته ڏهه ڪروڙ روپيه ٿين ٿا. اهڙن ماڻهن کي رڳو پنجاهه روپين ۾ رجسٽر ڪري نوڪريون ڳولهي ڏجن ته پنجاهه لک روپيا ٿي ويندا. انهن پنجاهه لکن مان آفيس ٺاهي، ڪلارڪ ويهاري، اخبارن ۾ اشتهار ڏياري هڪ قسم جي خانگي ايمپلائينٽ ايڪسچينج کولي سگهجي ٿي. نوڪري ڏيارڻ جي صورت ۾ وڌيڪ پنجاهه سؤ روپيا وٺي سگهجن ٿا.“ کيس ڳالهه سمجهه ۾اچي وئي ۽ وري نوڪري لاءِ مون وٽ ڪونه آيو.

همدرد وارن ڇا ڪيو جو ماکيءَ کي رڳو ٽوٿ پيسٽ جهڙي ٽيوب ۾ وجهي ڏهين ڏهين روپين ۾ وڪڻڻ شروع ڪيائون. لک ڪمائي ويا.

همدرد مان حڪيم محمد سعيد ياد آيم. مون سان گهرو رستا ۽ مان سندس گهر ۾ دعوتون کائي ايندو هئس. منهنجي ننڍڙي گذاري وئي ته حڪيم صاحب جي گهر واري جنازي کڻڻ کان اڳ تڏي تي آئي. جڏهن حڪيم صاحب گورنر ٿيو ته سندس زماني ۾ نگران (care taker ) وزارت ٺهي. مون سان آفتاب شعبان ميراڻي ڳالهه ڪئي ته منهنجو نالو چيف منسٽر طور نامزد ڪيو ويو آهي. بهرحال چيف منسٽر سيد علي مدد شاهه مقرر ٿيو، جيڪو منهنجو گهاٽو دوست آهي. ان ڳالهه ڪئي ته منهنجو نالو چيف منسٽر مان هٽائي منسٽرن ۾ داخل ڪيو هئائون. سندس چوڻ مطابق حڪيم محمد سعيد منهنجي منسٽر ٿيڻ جي به مخالفت ڪئي ۽ چيائين ته ”مسٽر ابڙو سنڌي قوم پرست آهي. سو اهو نه کپي!“ ڄڻ پاڻ اڙدو قوم پرست نه هئو. هي ماڻهو اندر جا ڪهڙا ڪارا ٿين ٿا. ٻاهران دوستي اندر ۾ ڇريون ۽ ڪينو. خير گذاري ويو آهي. الله مغفرت ڪندس. ڪنهن قتل ڪيُس؟ سڀ ڪنهن کي خبر آهي. مهاجر نسل پرست جماعت وارن قتل ڪيُس. هيءُ هڪ اتفاق آهي نه ته چئي سگهجي ٿو ته مون کي نقصان پهچائڻ جو ڪيتو لوڙيائين. مان ته سندس جنازي تي به ويس ۽ ٽيجهي تي به ويس ۽ سندس نياڻي سعديه راشد سان تعزيت ڪيم. پنهجي نياڻي شاهده کي ساڻ وٺي ويو هئس جو منهنجي گهر واري گذاري وئي هئي.

گهرواريءَ جي دعائن سان پڪو نمازي بڻجي چڪو هئس. قرآن شريف جو بار بار مطالعو ترجمي ۽ تفسير سان ڪندو رهيس. قرآن شريف جي اکري ترجمي ۾ وڌيڪ مزو آهي. مولانا عبدالڪريم ٻير شريف واري بنهه اکري ترجمو ڪيو آهي. مون ڪيترائي لفظ ڏٺا جي آهن ته عربي پر نج سنڌي ٿي ويا آهن. مون اهي لفظ جدا گڏ ڪيا آهن. اهو هڪ جدا ڪتابڙو ٿي ويندو؛ هتي انهن جو تفصيل نه ڏبو.

دوا، دعا، دعوت، دعويٰ، وڪيل ۽ اهڙا هزارين لفظ آهن جي نج عربي آهن. فقير، فاقو، فڪر، فنا، نج عربي لفظ آهن. غضب، غليظ، غيب، غائب، غسل، غير، بغير، غصو، غلط، سڀ نج عربي لفظ آهن. مون اهڙا هزارين لفظ ڊائري ۾ لکي ڇڏيا آهن. پر هڪڙا نج سنڌي لفظ آهن، جن لاءِ ذرو به شڪ نٿو ٿئي ته اهي ڪي عربي لفظ هوندا، اهڙا به سوين لفظ مون گڏ ڪيا آهن. مثلاََ عربيءَ ۾ دمر معنيٰ ناس ڪرڻ، پاڙئون پٽي ڇڏڻ يا ملڪ نيڪالي ڏيئي ڇڏڻ. اهو ساڳيو لفظ سنڌيءَ ۾ آهي ڏمر. ڪير چوندو ته ڏمر لفظ عربي لفظ آهي.

عربيءَ ۾ رٿا يا اٽڪل بازيءَ کي چون ڪيد. اسان چئون کيڏ کيڏي ويو. اهو کيڏ به عربيءَ جي ڪيد جي بگڙيل شڪل آهي. عربي ۾ برده چون چادر کي. اسان چئون پرده. معنيٰ پردو يا پڙدو به اصل ۾ عربي لفظ آهي. عربيءَ ۾ کلا معنيٰ خبردار. خبردا ڪرڻ لاءِ بار بار چئبو ڪلا ڪلا. اسان چئون کلا کلا، يعني خبردار خبردار. ڪانءَ کي به چئون کلا! ته ڪتي کي به چئون کلا!. ’کلا‘ موچڙن کي به چئبو آهي، اهو جدا لفظ آهي. کل مان نڪتل، پر ڪانءُ يا ڪتي کي ته موچڙا ڪونه هڻبا؟ ٻار کي توڙي جانور کي ۽ پکيءَ کي چون کلا! معنيٰ خبردار! جيڪو عربي جو عام استعمال آهي، اهڙا ٻيا ڪيئي لفظ آهن، جي هونئن ته نج سنڌي لڳن ٿا، پر آهن عربي.

گُهمڻ گهتڻ کي چون سير. اهو سير به نج عربي لفظ. ڪُل معنيٰ سڀ. ڪُل به عربي. مينهن وسڻ يا وسڪاري کي عربي ۾ چون ’مطر‘. سنڌيءَ ۾ ڦري ٿيو ’مُٽڻ‘ جو هونئن ته نج سنڌي ٿو لڳي، پر اڄ تائين ٻهراڙيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ لاءِ چوندا آهن ته وسڪارو ڪري اچان! اهو وسڪارو آهي مطرتا. لفافو به نج عربي. خط به عربي. ڪتاب قلم به عربي. رسالو به عربي ته مخزن به عربي. جو انگريزيءَ ۾ ڦري ٿيو مئگزين، نزلو ۽ الف نزلا ڦري ٿيو انفلوئنزا. انگريزي ۾ چون ڪاٽن عربيءَ ۾ چون ڪتن ۽ اسين لفظ ڪم آڻيون ڪتڻ، ڪتڻ نج سنڌي لفظ آهي. پر ڀانئجي ٿو ته ڪپهه يعني ڪتڻ مان نڪتل آهي. وقت به عربي، اوقات به عربي. ويندي ڪرسي به عربي ته گناهه ثواب به عربي. عربيءَ ۾ گناهه کي چون جناح. عرب جيم کي گاف ڪري اچارين. جيئن جمال کي چون گمال ۽ جمهوريه کي گهموريه، سنڌيءَ ۾ چون فلاڻي کي ريهي ريبي ڦيرائي ويو. عربيءَ ۾ ريب معنيٰ شڪ يا مونجهارو يعني ڪنفيوزن، جو انگريزي جو لفظ آهي عربي جو ريب انهيءَ معنيٰ ۾ آهي.

سلام، ايمان، غيب، غائب، هدايت، سلامت، نج عربي لفظ آهن. عربيءَ ۾ ولو چوندا آهن موٽڻ، موڙڻ يا ورڻ کي. اسان چئون ول ول يا ور