لـُوڻي ڪوٽ

لـُوڻي ڪوٽ

ڪراچي- حيدرآباد سپر هاءِ وي تي نئه بارڻ پل کان اٽڪل پنج ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر طرف نئه بارڻ جي ڪنڌيءَ تي هڪ ڪچي ڪوٽ جا نشان باقي آهن. اهو لوڻي ڪوٽ آهي.

لوڻي ڪوٽ جو تفصيلي ذڪر ڪنهن به ڪتاب ۾ نه آهي البت مير عبدالحسين سانگيءَ جي ڪجهه شعرن ۾ ان ڪوٽ جو ٿورو ذڪر ملي ٿو. ماڳ مڪان جي اعتبار کان لوڻي ڪوٽ اهم جاءِ تي واقع آهي. ڪوٽ کان ڪجهه ئي ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ ٻولهاڙي آهي، جنهن کان پوءِ نئه بارڻ سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. نئه بارڻ عام طور تي خشڪ هوندي آهي پر جڏهن جبلن تي مينهن پوندو آهي تڏهن اها سنڌوءَ جي ڏِک ڏيندي آهي.

سپر هاءِ وي تي نئه بارڻ پل وٽان اوڀر ڏکڻ ۾ ڏسبو ته هڪ ڊگهي ٽَڪري اوڀر ڏانهن منهن ڪري بيٺل نظر ايندي. ان ٽڪريءَ جو نالو ’جنت بُـٺي‘ آهي. بُٺيءَ تي اهو نالو ڪڏهن ۽ ڇو پيو؟ ”جڏهن مينهن پوندا آهن تڏهن هتي وڏو گاهه ٿيندو آهي، اصل جنت جو منظر هوندو آهي ... مال ڏاڍو خوش هوندو آهي، شايد انڪري ان کي ’جنت بُٺي‘ چون ٿا“ هڪ ٻڪرار چيو. بُٺيءَ جي نَڪ کان اتر اوڀر ڪنڊ ۾ نئه بارڻ جي ساڄي ڪنڌيءَ تي هيءُ ننڍڙو ۽ ڦٽل ڪوٽ آھي، جنهن جي اڏاوت اوڏڪي هئي. هن ڪوٽ جو تاريخ جي ڪتابن ۾ ڪو به ذڪر نٿو ملي.

جاگرافيائي اعتبار کان هيءُ علائقو ننڍن وڏن گول پٿرن، ڌوڙ ۽ لَٽ جي تهن سان سٿيو پيو آهي. اهو ئي سبب آهي جو جڏهن هتي مينهن پون ٿا تڏھن ھتي وڏي ساوڪ لڳي وڃي ٿي. اها ٻي ڳالهه آهي ته جڏهن مينهن نٿا پون تڏهن پاڻيءَ جو ان کان سواءِ ڪو ٻيو آسرو نٿو رھي ته نئه بارڻ جي پيٽ ۾ کوھه کوٽين. پر ان ريت به پاڻي جو مقدار ٿورو ۽ سخت محنت کان پوءِ نصيب ٿئي ٿو. مقامي ماڻهو اڄ به ٽينڪرن جي ذريعي پَرانهن علائقن کان پاڻي گهرائين ٿا. هتي اڄڪلهه واري آبادي سپر هاءِ وي قائم ٿيڻ سبب آهي. نئه بارڻ جي پيٽ ۾ کوهه کوٽڻ سان مٺو پاڻي ملڻ جو امڪان موجود رهي ٿو، خاص ڪري برساتن کان پوءِ. هتي کوسا ۽ شورا رهن ٿا جن جو حوالو تاريخ مظهر شاهجهانيءَ ۾ به موجود آهي. مٿي اتر طرف نومڙيا ۽ ٻيا قبيلا آهن. هاءِ وي کان لوڻي ڪوٽ تائين اسان جي رهنمائي محمد لطيف کوسي ۽ حاجي شوري ڪئي جن هاءِ وي تي هوٽل پئي ھلائي. ڌوڙ ۽ مٽيءَ جي چار پنج ڪلوميٽر وشال ميدان کان پوءِ ننڍيون ننڍيون بُٺيون شروع ٿي وڃن ٿيون. انھن مان هڪ ننڍڙي بٺيءَ تي ڦِٽل ڪوٽ جا ذري گهٽ ڊهي ويل نشان آهن.

ڪوٽ کي پنج برج آھن. اتر، اولهه ۽ ڏکڻ ۾ ڪُنڊن تي هڪ هڪ برج ۽ اوڀر ۾ ٻه برج اٿس. جيتوڻيڪ سڄو ڪوٽ ڊهي چڪو آهي تنهن هوندي به ڪجھه نشان اڃا بيٺا آهن، جن جي بنياد تي ماپون وٺڻ ۽ نقشو ٺاهڻ ممڪن ٿي سگهيو.

اتر برج کان اولهه برج تائين ديوار جي ڊيگهه 150 فٽ، اولهه برج کان ڏکڻ برج تائين 150 فٽ، ڏکڻ برج کان اوڀر برج (الف) تائين ڊيگهه 138 فٽ آهي، جڏهن ته اوڀر برج (ب) کان اتر برج تائين 68 فٽ ديوار آهي. ڪوٽ جي سڀ کان دلچسپ صورتحال اوڀر وارن ٻنهي برجن جي و چ ۾ نظر اچي ٿي جتي 32X48 فٽن جي هڪ ڏيڍي ٺاهي ڪوٽ جي دروازي کي سڌي دٻاءُ کان محفوظ ڪيو ويو هو. ڏيڍيءَ جو اهو اسٽائيل هوبهو شير ڳڙهه قلعي جهڙو لڳي ٿو، جيڪو رني ڪوٽ ۾ 1750 فٽن جي بلندي تي واقع آهي. ٻئي برج ڏيڍيءَ جي مڪمل حفاظت ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

ديوارن جي ٿولهه 8 فٽ هئي، جڏهن ته برجن ۾ ڪاٺ جي پڃر جو استعمال به محسوس ٿيو. ديوار بنيادي طور تي اوڏڪي آهي جنهن جي پاڙ ۾ گول پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان اڏاوت جا اهڃاڻ واضح آهن. ديوار ڪيترا فٽ مٿي کنيل هئي ۽ ان ۾ پٿر جي ملاوٽ هئي يا نه؟ ان بابت ڪجهه به نٿو چئي سگهجي ڇو ته هن وقت موجود نشان ذري گهٽ پٽ لڳي چڪا آهن. فقط برج ئي آهن جيڪي زمين مان ٻه اڍائي فٽ اوچا مٿي ڳِچيون ڪڍي بيٺا آهن.

ڪوٽ جو غور سان مشاهدو ڪرڻ سان معلوم ٿيو ته قلعي جو اتر اوڀر وارو اڌ وچ ۾ هڪ ديوار بيهاري جدا ڪيو ويو هو. اها ديوار بهرحال ايتري ويڪري نه هئي جيتري مکيه ديوار ٿلهي آهي. اهڙيءَ طرح اُتر اوڀر وارو ڀاڱو 53X150 فٽن تي مشتمل ڏسجي ٿو. ڏکڻ اوڀر واري ڀاڱي کي اڃا به ٻن حصن ۾ ورهائڻ واري ديوار جو نشان ايترو واضح نه هو جو ان تي زور ڏئي سگهجي.

هتان معمولي مقدار ۾ ٺڪراٽو ملي ٿو. سنهي ٿلهي کوٽائيءَ سان ڪوٽ جا ڪي ٻيا تفصيل به ملي سگهن ٿا، پر ڇاڪاڻ ته ڪوٽ ڪچو هو ۽ اتي لَٽ جو مقدار چڱو خاصو آهي تنهن ڪري ڪا اميد رکي نٿي سگهجي. البت هيءَ ڪوٽ سڃاڻپ جي گهوٽالي جو شڪار نه هئڻ سبب خوش قسمت آهي.

ميرن سنڌ ۾ اڪثر ڪري ڪچا ڪوٽ ٺهرايا آهن، جيڪي اتر کان ڏکڻ سنڌ تائين برابر موجود آھن. ٽالپرن جا ڪچا ڪوٽ گهڻو ڪري رهائش گاهن طور استعمال ٿيا ۽ انهن جي ڪا فوجي اهميت نه رهي آهي. لوڻي ڪوٽ جيئن ته شڪار جي جُوءِ ۾ واقع آهي ۽ ڪنهن اهڙي ماڳ تي ناهي جنهن کي فوجي لحاظ کان اهم سمجهي چوڪي هجڻ جو شڪ ڪري سگهجي. تنهنڪري پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته ٽالپرن هي ڪوٽ خاص شڪار جي مقصد سان اڏايو ڇاڪاڻ ته کين شڪار جو جنون هو.

مير محمد بخش ٽالپر پنهنجي مضمون ”رني ڪوٽ: ٽالپر حڪمرانن جو ٺهرايل قلعو“ ۾ لوڻي ڪوٽ بابت ڪي حوالا ڏنا آهن. مضمون مان لڳي ٿو ته مير صاحب پاڻ لوڻي ڪوٽ جا نشان نه ڏٺا هئا، جنهن ڪري هو لوڻي ڪوٽ جي ماڳ بابت لکي ٿو، ”لوڻي جو ڪوٽ: سپر هاءِ وي وٽ لوڻو ڪوٽ جو بورڊ لڳل آهي، ان کان 15-16 ميل پري اوڀر ڏکڻ ڏي ان ڪوٽ جا نشان آهن. اهو به ميرن جو ٺهرايل آهي.“ بهرحال، مير صاحب مير عبدالحسين سانگي جو به ذڪر ڪري ٿو جيڪو اتي رهي شڪار ڪندو رهيو هو ۽ ڏاڍا شعر چيا اٿس. مير عبدالحسين سانگي 12 جون 1924ع ۾ وفات ڪئي.

مير عبدالحسين سانگي جي ڏينهن ۾ هي ڪوٽ برباد ٿي چڪو هو، جيئن سندس شعرن مان ظاهر آهي. مثال طور هو چوي ٿو:

”تـاريـخ اڄ سـتـاويـهـين مـاهه نـومـبــــر آهــــه،

آچـر ڏينهن ويٺاسون خيـمـي کي گهر ڪــــري.

ارڙهـن سـوَ ٻـيـانـوي آهـي ســـن مــــســــيـــــح،

لـوڻـي جـي ڪــوٽ ۾ اسيـن، آيا ســــفــر ڪري.

هـن ســــــال مـيـنهـن وسي ڪيو آهه سُــــڪار،

آهن ڪـــــريون زمين تي ٻيريون ثمر ڪـري.

هــــــرڻن کي اهـڙو رم آه جـي بـي بـيان آهي،

پاڻــهـيـن ڀـڄـن ٿـا پـاڻ مرادو حذر ڪــــــري.“

”بارن جي نئن مان ٿو وهي پاڻي هي سم ڪري

يـــا چـــشــمه حــيات وڃــــي ٿــو گـــذر ڪــري.

ڀــاٽيـڀر ۽ تلورون ڇـنـن ۾ ٿيون ڪن ڇـــڳا

تـــتــر ســويـــن وتـن ٿـــا وڻــن ۾ ولــر ڪــــري.

لــــوڻــــــي جو ڪــوٽ هند ۾ آهه نه بي سبب،

ويا انـجا شــاهه جانب جـنـت سـفــر ڪـــري.

هــي ســا آهه زمين جت شـهــريار