قرآن مجيد جي ڪن آيتن جو ترجمو

يون هوتي ثابت قدم هم

تو ڪهه سڪتي اپني ڪو خير الامم

اگر ڀولتي هم نه قول پيغمبر

ڪه هين سڀ مسلمان باهم برادر

برادر هي جب تڪ برادر ڪا ياور

معين اس ڪا خود هي خداوند داور

تو آتي نه بيڙي په اپني تباهي

فقيري ۾ ڀي ڪرتي هم بادشاهي

بڙهي جس سي نفرت وه تحرير ڪرني

جگر جس سي شق هون وه تقرير ڪرني

گنهگار بندون ڪي تحقير ڪرني

مسلمان ڀائي ڪي تڪفير ڪرني

يه هي عالمون ڪا هماري طريقه

يه هي هاديون ڪا هماري سليقه

ڪوئي مسئله پو ڇني ان سي جائي

تو گردن په بار گران لي ڪي آئي

اگر بدنصيبي سي شڪ اس ۾ لائي

تو قطعي خطاب اهل دوزخ ڪا پائي

اگر اعتراض اسڪي نڪلا زبان سي

تو آنا سلامت هي دشوار وان سي

ڪڀي وه گلي ڪي رگين هين ڦلاتي

ڪڀي جهاگ پر جهاگ هين منه په لاتي

ڪڀي خوڪ اور سڪ هين اسڪو بناتي

ڪڀي مارني ڪو عصا هين اٺائي

ستون چـشم بددور هين آپ دين ڪي

نمونه هين خلق رسول امين ڪي

جو چاهي ڪه خوش انسي مل ڪر هو انسان

تو هي شرط وه قوم ڪا هو مسلمان

نشان سجده ڪا هو جبين پر نمايان

تشرع ۾ اس ڪي نه هو ڪوئي نقصان

لبين بڙه رهي هون نه ڊاڙهي چڙهي هو

ازار اپني حد سي نه آگي بڙهي هو

عقايد ۾ حضرت ڪا هم داستان هو

هر اڪ اصل ۾ فرع ۾ هم زبان هو

حريفون سي ان ڪي بهت بدگمان هو

مريدون ڪا انڪي بڙا مدح خوان هو

اگر ايسا نهين هي ته مردود دين هي

بزرگون سي ملني ڪي قابل نهين هي



اسان جي سنڌ ملڪ ۾ جيڪو تعصب ۽ تنگ خيالي آهي تنهن جي خبر جيڪڏهن مولانا حالي کي هجي ها ته خبر ناهي ته سندس قلم ۽ شاعري ڪم ڏيئي سگهن ها يا نه. رواجي ماڻهو ڇڏي اسان جا ايڊيٽر ڏسو ۽ سندن اخبارن جا ڪالم ڏسو. اڪثر اخبارن ۾ گاريون، بدالفاظ ۽ شخصي جملا ڏسو. جيڪڏهن ڪو ايڊيٽر يا خاطو ڪهڙي به مسئلي ۾ ڪنهن سان مخالف ٿو ٿئي ته اهڙيءَ طرح ٿو ڪري جو ڄڻ ته کيس گاريون مليون آهن يا سندس جاگير کسجي ويئي آهي، تنهنڪري آپي کان ٻاهر نڪري ويو آهي. هي حال ايڊيٽرن جا آهن جيڪي قوم جا رهبر آهن ۽ قومي لٽريچر جا مصلح آهن. جيڪڏهن ڪنهن شخص ۾ ڪو ذاتي غرض آهي يا ان سان ذاتي تعلق آهي يا ڪن ڳالهين ۾ ان سان اتفاق آهي ته ان کي پڏائي پڏائي آسمان تي پهچايو وڃي ٿو اگرچه هو بيڪار ۽ بدڪار هجي. پر جيڪڏهن ڪنهن سان ٿوري عداوت يا مخالفت آهي ته ان کي شيطان جي برابر سمجهيو وڃي ٿو اگرچه هو هڪ خدا جو نيڪ بندو هجي. جيڪڏهن ڪنهن ڪتاب تي تنقيد ڪئي وڃي ٿي ته يا ته ان کي ڪامل مڪمل سمجهيو وڃي ٿو يا سراسر غلط ۽ شيطاني خيالن سان ڀرپور سمجهيو وڃي ٿو.

در حقيقت انسان ڪهڙو به جاهل هجي ته به منجائنس ڪي صحيح خيال به صادر ٿين ٿا ۽ ڪهڙو به بدمعاش هجي ته به منجهس ڪي نه ڪي خوبيون ضرور هونديون. ساڳي طرح ڪهڙو به عالي دماغ انسان هجي ته به غلطين کان خالي هرگز ٿي ڪين ٿو سگهي ۽ ڪهڙو به متقي هجي ته به ڪو نه ڪو اوگڻ يا نقص منجهس ضرور هوندو.

ننڍو ٻار جڏهن طاقت ۾ ڪنهن وڏي سان نه پڄي سگهندو آهي ته گاريون ڏيڻ شروع ڪندو آهي. ساڳي طرح ڪو اڻڄاڻ عالم سوال جو جواب نه ڏيئي سگهندو آهي ته غصي کان بيتاب ٿي گهٽ وڌ ڳالهائيندو آهي ۽ وهابي ۽ منڪر جا خطاب ڏيندو آهي. کين خبر ناهي ته در حقيقت ڪاوڙ ڪرڻ هار جي نشاني آهي. جيڪو سچ پچ عالم هوندو تنهن کان ڪهڙا به سوال ڪيا ويندا ته خنده پيشانيءَ سان ۽ مرڪندڙ منهن سان مٺن ۽ وڻندڙ لفظن ۾ جواب ڏيندو ويندو، نه توهين ۽ ڪراهت جي نموني سان. توهين يا ڪراهت يا ڪاوڙ جو نتيجو اهو ٿو نڪري جو جيڪو به سمجهه وارو هوندو سو سمجهي وٺندو ته مولوي صاحب اڻ ڄاڻ ۽ ڀوڪ آهي. بلڪ ائين سمجهيو ويندو ته مخالف جا خيال صحيح آهن. انهيءَ ڪري ترقيءَ جي بدران گمراهي پيدا ٿي ٿئي. هڪڙي خرابي اسان جي عالمن ۽ حڪيمن ۾ اها به آهي جو هو سڀڪنهن مسئلي تي پنهنجي راءِ ڏيئي ڪڍندا آهن اگرچه کين پڪ نه به هجي. اوائلي امام اگرچه زبردست عالم هئا ته به ڪيترن ئي سوالن جي جوابن ۾ فرمائيندا هئا ته خبر ناهي. اسان جا نيم خوانده عالم ۽ حڪيم ائين ڇو چون. هنن کي سڀ ڪجهه معلوم جو آهي.!

هڪڙي مولوي صاحب سان گفتگو پي ڪيم جڏهن جواب ڏيئي نه سگهيو تڏهن چيائين ته تون پاڻ کي سمجهين ڇا ٿو جو تون مون سان بحث ٿو ڪرين. ڏاڙهي ڇو ننڍي ڪرائي اٿئي؟ مون چيو ته مولوي صاحب ڏاڙهي ننڍي رکائڻ ته ننڍڙو گناهه آهي پر مان وڏا وڏا گناهه ڪندڙ آهيان. منهنجي عملن ڏي نه ڏسو. هي بحث منهنجي عملن بابت نه آهي. جواب ڏنائين ته هرگز نه جڏهن تون شريعت تي هلندڙ ئي ناهين ته توسان بحث ڪرڻو ئي ناهي. هي ته هڪ رواجي مولوي هو پر هڪڙي ڀيري هڪ هوشيار مولوي صاحب سان ناسخ منسوخ جي مسئله بابت گفتگو هلي. جڏهن سوالن جا جواب ڏيئي نه سگهيو تڏهن غصي ٿي چيائين ته تون جڏهن عالم به ناهين ته توکي بحث ڪرڻ جو حق ڪونهي. تون فقط مون کان پڇ ۽ جيڪو جواب مان ڏيان سو سچو سمجهه. پر جيڪڏهن عالم آهين ته مان ٿو توکان سوال پڇان ته پوءِ خبر پئجي وڃي ته ڪيتري قدر عالم آهين. مون چيو ته مولوي صاحب مان جاهل ته برابر آهيان پر جيستائين جواب تي تسليٰ نه ايندي تيستائين هر هڪ جواب تي سوال ڪندو رهندس. چيائين ته نه اهي سوال ڪرڻ اعتراض جي قائم مقام آهي ۽ توکي اعتراض آڻڻ جو حق ئي ڪونهي. جڏهن چيائين ته قرآن شريف ۾ صاف حڪم اچڻ جو ضرور ئي ڪونه هو ته فلاڻي آيت منسوخ آهي ڇو ته ڪي آيتون ظاهر بظاهر هڪ ٻئي جي مخالف آهن. مثلن هڪڙي هنڌ آهي فاحشه عورت کي بند رکو ۽ ٻئي هنڌ آهي ته زاني عورت کي رجم ڪيو. مون چيو ته مولوي صاحب هتي فاحشه لفظ ڪم آندل آهي ۽ هتي زانيه. پاڻ فرمايائين ته فاحشه جي معنيٰ زانيه آهي. مون چيو ته مولوي صاحب ائين ڪين هوندو. تنهن تي ڪاوڙجي فرمايائين ته عربي ڄاڻندڙ مان ۽ تون جاهل، پوءِ به مون تي اعتبار نٿو ڪرين. دوران بحث ائين به چيائين ته شاهه ولي الله صاحب اهي پنج آيتون ڏنيون آهن جي سچ پچ منسوخ آهن ۽ انهن کان سواءِ ٻيون سڀ نا منسوخ آهن. مون عرض ڪيو ته مهرباني ڪري اهي پنج آيتون ڪڍي موڪلجو. پاڻ مهرباني ڪري ڪڍي موڪليائين پر لطف اهو ته انهن ۾ فاحشه ۽ زانيه واريون آيتون ڪونه هيون. هاڻي چئبو ته سندس خيال موجب شاهه ولي الله صاحب به مون جهڙو جاهل هو جو فاحشه لفظ جي معنيٰ نه آيس. ساڳئي مولوي صاحب دوران بحث ۾ فرمايو ته تون جيڪي مرزا خيال پيش ٿو ڪرين سي محمد علي جي قرآن مان آهن. محمد علي هڪ قادياني آهي ۽ مرزا غلام احمد قادياني جو چيلو آهي. مرزا غلام احمد قادياني هڪ بدمعاش شيطان هو جنهن نبوت جي دعويٰ ڪئي. تنهن ڪري سندس ۽ سندس چيلن جا خيال هرگز صحيح ٿي نٿا سگهن. مون عرض ڪيو ته مولوي صاحب مان محمد علي ۽ مزار جو نالو ئي ڪونه ورتو. بحث انهن بابت نه آهي. توهان رڳو سوالن جا جواب ڏيو.