قديم نقش

قديم نقش:

مجمدار ۽ ٻين آرڪيالاجسٽن کي هن هنڌ جيڪي علامتي تحريرون نظر آيون. هنن پنهنجي رپورٽن ۾ انهن کي شايع نه ڪرايو آهي. البت انهن مان علامتن جو هڪ مجموعو جيڪو مون کي ان هنڌان مليو، هتي پيش ڪجي ٿو:

هي پٿر سائٽ کان ٿورو پرڀرو اوڀر ۾ ٺيڪ ان هنڌ تي آهي، جتان واٽهڙو ٽَڪري لهن يا چڙهن ٿا. هي پٿر زمين ۾ ستل حالت ۾ آهي ۽ ان جي ڊيگهه ويڪر 8x5 فٽ آهي.جيئن ته هي پٿر زمين ۾ سُتل آهي ۽ ان جي چوڌاري ڦري سگهجي ٿو، ان ڪري اهو به نٿو چئي سگهجي ته اهي نشان ڪهڙي پاسي کان بيهي ڏسڻ گهرجن. ڀڳل ٽُٽل بيضوي شڪل واري هن پٿر جو مٿاڇرو سڌو آهي، جنهن تي ڇيڻيءَ جي مدد سان مختلف جاميٽريڪل علامتون اُڪيريون ويون آهن. سڀ کان واضح نشان هڪ دائرو آهي. هڪ چوڪنڊي نشان کي چئن برابر خانن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪ نشان ۾ هڪ چوڪنڊي کي ٻن ٽڪنڊن ۾ تقسيم ڪيو ويو آهي. ساڳي طرح هڪ مستطيل کي ٻن ٽڪنڊن ۾ ورهائي مستطيل جي چئني ڪُنڊن تي ڪُنڍيون (hooks) ٺاهيون ويون آهن. هڪ نشان مڇيءَ جهڙو آهي. اهڙيءَ طرح ڪجهه ٻيون به نمايان شڪليون ۽ مختصر بي ترتيب نشان آهن. هي پٿر پڪ سان اهو ئي آهي. جنهن بابت مجمدار چيو ته، ”هڪ هنڌ اهڙين علامتن جو تعداد ڇهن کان گهٽ نه هو.“ مجمدار لکي ٿو ته، ”ٿرڙو ٽڪريءَ تي ننڍا دڙا ۽ مٽيءَ جا ڍڳ آهن، جيڪي پنج ڇهه فٽ اوچا آهن ۽ انهن هن علائقي کي وڪوڙي رکيو آهي، شايد ان ڪري ڪارٽر ان کي چؤديواريءَ وارو شهر (walled city) چيو آهي.“

5-6 فٽ اوچا اهي دڙا اصل ۾ اڌ گول ۾ ٻه عدد ديوارون آهن جيڪي ٿرڙو ٽڪريءَ جي ڏکڻ اوڀر واري ڪنڊ تي آثارن کي وڪوڙيو بيٺيون آهن. ماڳ تان لڀجندڙ ٺڪريون آمري دور جهڙيون آهن. انهن مان ڪي ساديون آهن ته ڪن کي سينگارڻ لاءِ رنگ به استعمال ڪيو ويو هو. انهن تي پاسيرا ۽ اُڀا پٽا به هئا ته چوڪنڊيون، شطرنج جي خاني جهڙيون، ٽڪنڊيون، ڊائمنڊ شڪل جون، اڌ گول، لهردار ۽ جهالردار ڊزائنون به آهن.

پٿر تي موجود علامتي تحريرون ظاهري طور تي موهن جي دڙي وارين مهرن کان مختلف آهن. تڏهن ته مجمدار چوي ٿو ته ”ٿرون تان لڌل شين مان في الحال تاريخ کان اڳ واري تاريخ جو تعين نٿو ڪري سگهجي ۽ نه ئي تصويري اسڪرپٽ جو سنڌو ماٿريءَ واري لکڻيءَ سان تعلق قائم ڪري سگهجي ٿو، پر اهي موهن جي دڙي ۽ هڙپا جهڙيون ئي آهن“.