غيبي پير، پير آرياڻي

غيبي پير، پير آرياڻي

ڪرچات کان 12 ڪلوميٽر اورتي، ديهه ڪرچات جي حدن اندر (ٿاڻي بولاخان کان ڪرچات ويندڙ) رستي کان هڪ ڪلوميٽر اوڀر ۽ نئه بارڻ کان اڌ ڪلوميٽر اتر طرف هڪ اڏاوت ڌيان ڇڪائي ٿي. ”هي گنبذ ته ميان نصير ڪلهوڙي جي مقبري جي ڪاپي ٿو لڳي، هيءُ ڪو اتفاق نٿو ٿي سگهي!“ مون دل ۾ سوچيو، ”ڇا ڪلهوڙن جو سلسلو هيستائين هليو آهي؟“

هي غيبي پير جو مقبرو هو جنهن کي طوطائي سائي رنگ سان منفرد ڪيو ويو هو. مقبري کي ويجهو اوڀر پاسي ڪي ٻه يا ٽي خوبصورت ولين سان سينگاريل گهاڙيون هيون جن کي هاڻي چُن جو اڇو ليپو ڏيئي بدنما ڪيو ويو آهي. باقي قبرون گمنام خلق جون هيون. هي مقام بخاري صاحب جي خيال ۾ گهٽ ۾ گهٽ 14 صدي عيسويءَ جو آهي ۽ اڄڪلهه تقريباً ڏهن ايڪڙن تي پکڙيل آهي. ابتدائي جائزي کان پوءِ مون ان همراهه سان حال احوال شروع ڪيو جيڪو پير سائينءَ جي تاريخ ٻُڌائڻ لاءِ پاڻ ويجهو هلي آيو هو. هي فقير رضا محمد باريجو هو.

”ڀائو! سائينءَ جي تاريخ ٻڌائيندوءَ؟“ مون پڇيو.

”سائين پاڻ باريجو فقير آهي، قلندري. پاڻ مرشد قلندر جو فقير آهي، ملنگ! شهنشاهه جو ڏاڏو چاڪر پهريان ذات جو چَنو هو، پوءِ هن لال سائينءَ جي گودڙي کنئي، بار! ان ڪري هن کي ’باري‘ لقب مليو ... پوءِ ان مان جيڪو خاندان سڏيو ويو، اهي ٿيا باريجا ... ان ريت باريجا اصل چنا آهن، هن کي باري لقب قلندري آهي ... پوءِ هن فقير کي ڪوٺيو ويو ’باري!‘ ... پوءِ، باري فقير جو پُٽ هو ’آري!‘ جيڪو خاندان سان غيبي سائينءَ جو ڀاءُ آهي. سائين (باري)، جراڙ ، براهم (ابراهيم) ۽ عمر چار پنج ڀائر آهن ... “

”... سائين اصل رهندو هو ڏاڙهياري بلوچستان ۾. اتان کان سائين وري هتي ڪرچات ۾ آيو، ٻي شادي ڪرامت جي ڪئي ... ڪرچات ۾ موساڻي ويٺا آهن، موساڻي برفت آهن. اها شادي ڪرڻ کان پوءِ سائين وري وڃي ٿر ۾ رهيو ... پوءِ سائينءَ وفات اتي ٿر ۾ ڪئي. پوء، ِ سائين اتي مريدن کي حڪم ڏنو ته مون کي اُٺ جي مٿان رکو، جتي به اُٺ هلي ويهي، مون کي اتي دفن ڪجو! ... “

”... پوءِ اُٺ ٿر کان هليا. ٻار ٻچا پويان، اُٺن تي هلندا آيا ... پوءِ ، هتي نئه بارڻ کان پرئين پاسي اُٺِ ويٺي ... اتي سائينءَ جو تڪيو آهي. هِنِ پاسي وري هڪ سيد بادشاهه آهي، ڄار وٽ ... سيد (؟) شاهه بادشاهه ... ان سائينءَ کي سڏ ڏنو، ”سائين هن پاسي اچو!“ پر سائينءَ چيو، ”ايڏانهن توهان جو تڪيو آهي، اسان هيڏانهن بڻايون ٿا!“ ... پوءِ، سيد بادشاهه چيو، ”اسان لِڪون ٿا، توهان نروار هجو، توهان هيڏانهن اچو!“ پوءِ سائينءَ جو اُٺِ وري هيڏانهن آيو آ ... پوءِ، سائينءَ کي هتي دفن ڪيو ويو!“

فقير جي ڪٿا اڃا به جاري هئي، ”پوءِ ان دوران پاڻي به ڪونه هو، مريدن کي اشارو ڏنائين ته نئه بارڻ ۾ بڻڇي هڻو! ... ته سائينءَ جي گهر واريءَ بڻچي هنئي ته پاڻيءَ جا ٻه چشما نڪتا.“ فقير ڳالهه پوري ڪئي.

”ڪرامتي شادي ڪيئن ٿي؟“ مون پڇيو.

”ڪرامتي ايئن ٿي ته سائينءَ خواب ۾ صورت ڏٺي، پوءِ جڏهن ڪرچات آيا ته سائينءَ هڪ گهر ۾ اها صورت ڏٺي، اتي ان گهٽيءَ جي سامهون اچي ويهي رهيا. پوءِ مُوسيٰ برفت آيا ته سائينءَ کي چئون ته فقير خيرات وٺ يا اوطاق ۾ هلي رهه پر گهر کان ٿورو پاسي ٿيءُ! ... سائين چيو، آئون ٻيو خيرات ڪونه ٿو وٺان، مون کي اهو شادي ڏيو! ... ان تي هوُ ناراض ٿيا ۽ سائينءَ کي مارڻ لاءِ تلوار کڻي آيا. پوءِ ڇا ڏسن ته سائين اڳ ۾ ئي ٽڪرا ٽڪرا ٿيو پيو آهي ... وري جو ڏسن ته سائين زندهه ويٺو آهي. پوءِ، سائين کي هن عرض ڪيائون ته، ’سائين اسان توکي شادي ڏيون ٿا پر اسان جو هڪ سوال آهي ته اسان جو سردار ڪانڀو خان جيڪو دهليءَ ۾ قيد آهي، ان تي ڦاسيءَ جو آرڊر آهي، اهو اسان کي ڇڏائي ڏين ته اسان توکي شادي ڏيون.‘ اُهو مَلَڪَن جو وڏو ڀاءُ هو ... پوءِ سائين اها ئي رات ڪرامت سان دهلي پهتا ... پوءِ بادشاهه کي چيائون، ’ڪانڀو خان کي ڇڏ!‘ ... بادشاهه چيو، ’ٻيو جيڪي به دولت چوين توکي ڏيون، باقي ڪانڀو خان آئون نه ڇڏيندس!‘ ... پوءِ سائينءَ محل ۾ دهلچي رکي جو هلائي ته سڄو محل لڏڻ لڳو، چيائين، ’سڄو شهر غرق ڪري ڏيندوسانءِ!‘ ... پوءِ بادشاهه چيو، ’مون ڪانڀو خان کي ڇڏيو!‘ ... پوءِ صبح جو جيل جي دروازي تي آيا، ڪانڀو خان کي ڇڏايائين ... پوءِ، ان حساب ۾ سائينءَ کي شادي ملي.“ ڪرامتي شاديءَ جي ڳالهه پوري ڪري ٿورڙي ساهي کنئي ۽ پوءِ هڪدم کيس ڪجهه ياد آيو، چيائين، ”پهرين شادي سائينءَ جي بلوچستان ۾ هئي، جنهن مان خاندان ۾ اسان پيا اچون.“

”سائينءَ جي والد صاحب جو نالو ڇا آهي؟

”آري!“

”آري ڪٿي رکيل آهي.“

”ڏاڙهياري جبل ۾ !“ فقير جيڪا ڳالهه ڪري رهيو هو، ان جون ڀڳل ٽٽل ڪڙيون ميان وال تحريڪ وارن سان ڳنڍجي رهيون هيون. سردار ڪانڀو خان قيد ٿي دهلي ويو هجي يا نه ويو هجي، تاريخ ۾ ميان نصير جو گرفتار ٿي دهلي ڏانهن وڃڻ ۽ ان سفر دوران ڪنهن ريت اک بچائي نڪري اچڻ جو حوالو موجود آهي. باريجا فقير ميان وال تحريڪ سان ئي جڙيل آهن ۽ (پير باريءَ جا ڏاڙهياري طرف رهندڙ مريد ٻڌائين ٿا ته) باري فقير اصل ۾ ابڙو هو. سندس تعلق شاهه گودڙيي سان ٻڌايو وڃي ٿو. روايتن موجب هن فقير شاهه گودڙيي جي گودڙيءَ جو بار کنيو هو. ابراهيم پير باري فقير جو پٽ هو. شايد هنن تي ڏاڙهياري جي لڪن جي نگرانيءَ جو ڪم رکيل هو. ٻنهي جون قبرون ڏاڙهياري جبل جي هن پار ڪَـرُو (ڪرخ) شهر جي ويجهو آهن.

پر هاڻي خود باريجا فقير چون ٿا ته باري فقير کي اهو لقب ’قلندري‘ آهي، جڏهن ته قلندر شهباز جو وقت ميان وال تحريڪ کان ڪافي صديون اڳ جو آهي. البت اهو ممڪن آهي ته ڪلهوڙن جي دور ۾ سيوهڻ يا قلندر جي درگاهه جي حوالي سان ڪي انتظامي ذميواريون باريجن کي ڏنيون ويون هجن! جيڪي هوريان هوريان گهٽجي نالي ماتر ڊيوٽيءَ تائين وڃي بچيون آهن.

غيبي پير جي باريجي فقير پنهنجي فقيري سلسلي کي ڪنهن نه ڪنهن طرح قلندر سان جوڙي دعويٰ ڪئي، ”اڳ ۾، اسانجي باري فقير جي ڪري چانئٺ ٿيندي هئي ته شهنشاهه جي ان مان ڇهه آنا حصو اسان جي وڏن کي ملندو هو ۽ ڏهه آنا حصو سيدن کي ملندو هو. پوءِ، جڏهن درگاهه اوقاف کاتي ۾ اچي وئي ته اهي پئسا گورنمينٽ ۾ اچي ويا ... پوءِ حويلين ۾ سڳي ڌاڳي (جي آمدني) مان ڇهه آنا حصو ملندو هو، جڏهن سائين گل محمد شاهه جو دور آيو ته سائينءَ اسان جي وڏن کي چيو، ’هاڻي اهو ڇهه آنا حصو به توهان اسان کي ڇڏيو ... باقي توهان جي ميلي ۾ اچڻ واري ڊيوٽي توهان جي قوم جي هوندي، اهو خرچو آئون کڻندس!‘ اسان جي مينديءَ جي ڊيوٽيءَ آهي، لال سائينءَ جي پهرين ميندي اسان �