عيسيٰ خان ترخان II جو مقبرو

عيسيٰ خان ترخان II جو مقبرو:



مڪليءَ تي موجود سڀني مقبرن ۾ سڀ کان ڪشادي مقبري ڏانهن سڀ کان پهرين ڌيان وڃي ٿو. پٿر جي وڏي چؤديواريءَ ۾ پٿرن جي ٻه ماڙ عمارت جي مٿان اڇو گنبذ هن مقبري جون خاص سڃاڻپون آهن. مرزا عيسيٰ خان II مختصر وقت لاءِ ٺٽي تي مغل گورنر طور حڪومت ڪئي. هُو مرزا جان بابا جو پٽ، مرزا باقي بيگ ترخان جو ڀائٽيو ۽ مرزا عيسيٰ ترخان (اول) جو پوٽو هو. مرزا باقيءَ پنهنجا ٽي ڀائر، هڪ ڀيڻ، ٻه ڀاڻيجا ۽ ڀائٽيا قتل ڪرايا. مرزا عيسيٰ خان ترخان انڪري بچي ويو جو اهو ناناڻن وٽ پليو. جان بابا جي شادي سميجن وٽان ٿي هئي. جڏهن مرزا باقيءَ پنهنجي ڀاءُ جان بابا کي (77_975 هه ڌاري) دوکي سان قتل ڪيو تڏهن مرزا عيسيٰ II جي عمر سال ڏيڍ مس هئي. سندس ماءُ هن کي پنهنجن مائٽن ۾ لڪائي ڇڏيو. مرزا باقي هنن کي اتان هٿ ڪرڻ جي ڏاڍي ڪوشش ڪئي پر ڪامياب نه ٿيو. مرزا باقيءَ 983 هه ۾ خودڪشي ڪئي ۽ ملڪ جي واڳ مرزا پائنده جي نالي ۾ مرزا جاني بيگ جي هٿ ۾ آئي تڏهن مرزا عيسيٰ (ستن اَٺن سالن جي) روپوشيءَ کان ٻاهر آيو. مرزا جاني بيگ مرزا عيسيٰ کي منصب، جاگير ۽ سڱ ڏيئي موٽائي ٺٽي ۾ آباد ڪيو. مرزا عيسيٰ شاهجهان بادشاهه جو همعصر هو، ۽ شاهجهان مٿس ڪافي مهربان به هو. شاهجهان کيس 1037هه ۾ ٺٽي تي صوبيدار مقرر ڪيو پر مرزا عيسيٰ ٺٽي ۾ تمام ٿورو وقت فائز رهيو. هن کي گهڻو تڻو گجرات تي ئي مقرر ڪيو ويو. مرزا عيسيٰ ٺٽي تي اڍائي مهينا گورنر رهيو پر چارج ڇڏڻ کان پوءِ به 9 مهينا ٺٽي ۾ رهيو.

مرزا عيسيٰ جيئن سنڌ ڇڏي، هُو 1012 هه ۾ اڪبري درٻار پهتو (ترخان نامه) ۽ آگري جي درٻار ڏانهن قسمت آزمائيءَ لاءِ ويو ته ان کان پوءِ 1037هه ۾ ٺٽي تي فائز ٿي آيو. محققن جو خيال آهي ته هن ٺٽي ۾ مليل ان مختصر وقت دوران انهن عمارتن (پنهنجي مقبري ۽ سندس پيءُ جان بابا وارو ڪامپليڪس) جي اڏاوت جي رٿا بندي ڪئي هوندي. اها خاطري ڪنهن کي به نه آهي ته ڪو مرزا عيسيٰ خان، جيڪو هنن عمارتن جو پاڻ معمار آهي، اهي ٻئي مقبرا پنهنجين اکين سان ڏٺا! سن 1062 هه ۾ سندس لاش پرديس مان آڻي مڪليءَ تي دفن ڪيو ويو.

مرزا عيسيٰ II جي مقبري جو اڇو گنبذ پري کان پڌرو آهي. مرزا عيسيٰ پنهنجي مقبري واري عمارت پاڻ ٺهرائي ۽ گڏو گڏ پنهنجي پيءُ جي مقبري جو ڪم به ڪرايائين، انڪري ٻنهي عمارتن ۾ اڏاوتي لحاظ کان ويجهڙائي آهي. اها ٻي ڳالهه آهي ته مرزا جان بابا جي قبرستان واري ڪامپليڪس ۾ سنڌي عنصر ۽ خود عيسيٰ خان جي مقبري ۾ گجراتي اثر وڌيڪ آهي. بيهڪ جي لحاظ کان ٻئي مقبرا مڪليءَ واري ٽڪريءَ جي ڪنڌيءَ تي ڪجهه اهڙي بيهڪ تي آهن جو لڳي ٿو ته ٻئي پيءُ پٽ پنهنجن مقبرن مان ٺٽي شهر ڏانهن نهاري رهيا آهن.

مرزا عيسيٰ جي مقبري جي عمارت به جان بابا وانگر پيلي پٿر جي آهي. ان عمارت جون ديوارون، پاوا، شهتير، چوکٺ ، فرش ۽ ٿنڀا سڀڪجهه پٿر جو آهي. عمارت هڪ وڏي چؤديواريءَ اندر آهي، جنهن جي پوري مرڪز تي گنبذ آهي ۽ گنبذ جي ٻاهران چئني پاسي ٻه منزله ورانڊا آهن. چؤديواريءَ جو داخلي دروازو اوڀر کان آهي. مکيه عمارت جو رستو ڏکڻ کان آهي. سڄي عمارت هڪ همچورس ٿلهي تي ٺهيل آهي. ان ٿلهي جي چئني پاسي ميدان ڇڏيل آهي، جنهن جي چوڌاري اوچي ديوار آهي. هي سچ پچ ته محل جهڙو مقبرو آهي. شاهي چؤديواريءَ جي اولهه واري ديوار ۾ اندرئين پاسي وچ تي محراب ۽ ٿلهو ٺهيل آهي، جنهن تي 200 کن ماڻهو نماز پڙهي سگهن ٿا. هن ڪامپليڪس ۾ قبي هيٺان توڙي چؤديواريءَ جي اندر ڪل ملائي 18 قبرون آهن.

مرزا عيسيٰ جي قبر گنبذ جي هيٺان عين مرڪز ۾ هڪ ٿلهي تي آهي. ان ٿلهي تي ٻيون قبرون به آهن جن جو ڪل تعداد 10 آهي. ٻين وانگر مرزا عيسيٰ جي قبر تي به پيلي پٿر جو تعويذ رکيل آهي. هي سڀ قبرون مرزا جي خاندان وارن جون ئي ٿي سگهن ٿيون. اڪثر قبرن تي نالا ڪونه آهن. سندس ڀر ۾ سندس پٽ مرزا عنايت الله جي قبر آهي جيڪو هن عمارت ۾ شايد سڀ کان پهرين دفن ٿيو.

چؤديواريءَ اندر اتر اوڀر ڪنڊ تي هڪ عدد، اتر مرڪزي ٿلهي تي هڪ عدد ۽ اتر اولهه ڪنڊ تي ننڍي چؤديواريءَ اندر ٻه عدد قبرون آهن . ڏاکڻي ديوار سان هڪ ننڍي چؤديواريءَ اندر ٽي قبرون آهن.

عيسيٰ خان II واري مقبري جي شاهي چؤديواريءَ ۾ داخل ٿيڻ جو رستو اوڀر کان آهي. تمام وڏي ونگدار لنگهه ۾ ننڍڙو دروازو هنيو ويو آهي. دروازي کان اندر لنگهه ۾ ٻنهي پاسن کان پٿري ٿلها ٺهيل آهن، جن تي ويهي آرام ڪري سگهجي ٿو. لنگهه مان اندر پوئتي نهاربو ته پٿري لنگهه ايئن لڳندو ڄڻ ڪنهن قلعي جو شاهي دروازو هجي. ڪشادي لنگهه جي ديوارن تي ونگدار آرائش آهي. دروازي ۾ پٿر جو چوڪاٺو آهي، جنهن جي چوڌاري مصليٰ وانگرچوڪنڊي ٻاري آهي. ونگدار لنگهه جي اندرئين پاسي ديوار تي ٻنهي پاسي ٻاهر نڪتل جارا ٺاهيا ويا آهن. مستطيل شڪل جي انهن جارن کي به محرابي آرائش ۽ ٻي ٽُڪ سان سينگاريو ويو آهي. جارن کي پٿريلين گهوڙين سان گڏ پاوا به ڏنا ويا آهن. هيءَ اڏاوت 1644ع (1054هه) جي آهي.

ان اوڀر واري ديوار ۾ ونگدار طاقچن ۽ ٺلهن جي يڪي آرائش آهي. اتر واري ديوار ۾ بند در جي ٻنهي پاسن سڄي ديوار ۾ ونگدار هُرين جي قطار ڏسي سگهجي ٿي. ان جي آڏو پٿر جو شاهي ٿلهو آهي، جنهن تي پٿر جي هڪ قبر آهي. ٿلهي جي پاسن کان اُڪر ٿيل پٿر به هنيا ويا آهن. اولهه واري ديوار ۾ به ساڳي طرح ونگدار لنگهه جي ڊزائين تي محراب ٺهيل آهي. محراب جي وچ تي پٿر جي گهڙيل ڄاري لڳل آهي ۽ محراب جي ٻنهي پاسن کان هڪ هڪ پاوو ڏنل آهي. گجرات ۾ مقبرو ۽ مسجد جدا جدا رکندا آهن، مڪليءَ ۾ مسجد مقبري جي اولهائين ديوار سان جوڙي ٺاهڻ جو رواج آهي.

ڏکڻ واري ديوار ۾ به ساڳي طرح شاهي بند در ڏنل آهي. عيسيٰ خان جي مقبري جو پليٽ فارم همچورس آهي ۽ ان جي پاسن تي پٿر سان تراشيل سِلون هنيون ويون آهن. ان پيٽ فارم تي بيٺل اڏاوت ۾ چئني پاسن کان ٻه قطاري ٿنڀن جا ٻه ماڙ ورانڊا آهن، جيڪي گنبذ واري وڏي هال جي چوڌاري ڦِري اچن ٿا. وڏي قبي جو بار مرڪزي همچورس ڪمري جي ديوارن ۾ ڏنل 20 ٿنڀن تي آهي. اهو گجراتي انداز آهي. مٿئين ورانڊي کي گهڙيل پٿرن جو ڪٽهڙو ڏنو ويو آهي. چوڪور هال کي اَٺڪنڊو بندوبست ڏيئي ان تي وڏو اڇو گنبذ جوڙيو ويو آهي. مٿئين ورانڊي جي مٿان ننڍيون قبيون به ڏسجن ٿيون. پليٽ فارم تي چڙهڻ لاءِ چئن ڏاڪن واري ڏاڪڻ چڙهڻي پوي ٿي، جيڪا چئني پاسن کان ڏني وئي آهي. مٿئين ورانڊي تائين وڃڻ لاءِ ٻه ڏاڪڻيون اوڀر واري پاسي کان ڏنيون ويو آهن.

مير علي شير قانع جو چوڻ آهي ته ان عمارت جي ٺهڻ ۾ 18 سال لڳا هئا. ڊاڪٽر دانيءَ جو چوڻ آهي ته هن عمارت ۾ استعمال ٿيل پٿر سنڌ جو ئي آهي، جيئن مڪليءَ جي ٻين قبرن جو آهي. سندس خيال ۾ اُڪر به سنڌي ۽ گجراتي طرز جي آهي. ايئن ٿو لڳي ته هتي سنڌي ۽ گجراتي ڪاريگرن گڏجي ڪم ڪيو هوندو.