عام چونڊون ۽ سڃاڻپ ڪارڊ جو سوال

28 فيبروري 1996ع

عام چونڊون ۽ سڃاڻپ ڪارڊ جو سوال



اها ئي ڳالهه، جنهن جي آڌار تي چيو ٿي ويو ته ان جي موجودگيءَ سان عام چونڊن جو عمل ”شفاف“ ٿيندو، ختم ڪئي وڃي ته پوءِ باقي ڇا بچندو؟ وفاقي ڪابينا چونڊن جي عمل ۾ ”انقلابي تبديليون“ نه آنديون آهن پر گڏوگڏ حيران به ڪري ڇڏيو آهي ته ووٽ وجهڻ لاءِ قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڏيکارڻ ضروري نه هوندو. خبر ناهي ته سڃاڻپ ڪارڊ نه ڏيکارڻ کي ڪهڙي دليل هيٺ ”اصلاح“ چيو ويو؟ ڇا اها ڪا غلط پابندي هي؟ ڇا سڃاڻپ ڪارڊ جي غير موجودگي انتخابي عمل کي شفاف رکڻ جي ضمانت ٿي سگهي ٿي؟

ڪابينا سوچيو آهي ته ضرور ڏاڍي سوچ ويچار سان سوچيو هوندو، نيٺ به هو ماڻهو ”عوامي شعور جو نچوڙ“ آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته هن ڀيري شعور کي ايترو نچوڙيو ويو آهي جو عوام کي سمجهه ۾ ئي نٿو اچي ته هي ڪهڙي قسم جو ”نچوڙ“ آهي؟ ڪابينا ڪي سٺا فيصلا به ڪيا آهن. ووٽرن جون ڪمپيوٽرائيزڊ لسٽون ۽ ٽرانسپيرنٽ بيلٽ باڪس، اشتهار بازيءَ لاءِ خرچ جي مقرر حد وغيره وغيره، ”اي پڻ ڪم چڱا“ پر اهو ڪيئن ٿو چئي سگهجي ته فقط ڪمپيوٽرائيزڊ لسٽون ئي شفاف لسٽون ۽ بهترين عام چونڊن جي ضمانت بڻجي سگهندوين؟

هاڻي، سڃاڻپ ڪارڊ ڏيکارڻ کان ڇٽل قوم عام چونڊن ۾ ووٽ وجهندي. جڏهن سڃاڻپ ڪارڊ جو نظام ڪو نه هو تڏهن چيو ٿي ويو ته سڃاڻپ ڪارڊ هجڻ ان ڪري ضروري آهي ته جيئن صحيح ووٽرن صحيح جاءِ تي پنهنجي ووٽ جو حق ادا ڪري سگهي ۽ هن جي بدران ڪو ٻيو شخص ووٽ وجهي نه سگهي. هاڻي ڇا ٿيندو؟ ڀلي ته ڪانڊيري جو ووٽ عبدالقدوس بهاري وجهي وڃي؟ سڃاڻپ ڪارڊ کانسواءِ پولنگ تي ويٺل عملدار ڪيئن فيصلو ڪندا ته ڪرڙ ڪهڙو آهي ۽ ڪانڊيرو ڪير آهي يا ماڳهي عبدالقدوس ۽ ڪانڊيري ۾ ڪهڙو فرق آهي؟

ڪابينا پنهنجي فيصلي جي حق ۾ دليل ڏيندي چوي ٿي ته ”قومي سڃاڻپ ڪارڊ ڏيکارڻ جي پابندي ختم ڪئي وئي آهي. ان سان دولتمند اميدوار سڃاڻپ ڪارڊ جي ذريعي ڌانڌلي ڪري نه سگهندا ۽ نه ئي بوگس ڪارڊ استعمال ٿيندا.“ ههڙو دلچسپ دليل پاڪستان واسين ڪڏهن به نه ٻڌو هوندو! جيڪي دولتمند بوگس ڪارڊ ٺهرائي اليڪشن ڪميشن جي اکين ۾ سرمو وجهي ووٽ وجهرائي سگهن ٿا، ڇا اهي بنا سڃاڻپ ڪارڊ جي ووٽ وجهرائي نه سگهندا؟ حقيقت اها آهي ته هاڻي اهي وڌيڪ سولائيءَ سان ايئن ڪري سگهندا.

پيپلز پارٽيءَ جي من ۾ عوام لاءِ ڪيتري به همدردي ڇو نه هجي ۽ اها ايئن سمجهندي به هجي ته واقعي سڃاڻپ ڪارڊ ”شفاف چونڊن“ جي عمل ۾ وڏي رنڊڪ آهن پر اهو دليل ايڏو ته ڪمزور آهي جو قبول ڪري ئي نٿو سگهجي! پيپلز پارٽي سرڪار کي خود مخالف ڌر جي اها تنقيد ٻڌڻي پوندي ته ”حڪومت پنهنجي حق ۾ ڌانڌلين لاءِ رستو ٺاهيو آهي؟“ سوال اهو آهي ته اهڙي ڏوهه جو الزام پنهنجي سر تي کڻجي ئي ڇو. جنهن جي ڪرڻ جي نيت ئي نه آهي. پيپلز پارٽي ڀلي ته صاف نيت سان سڃاڻپ ڪارڊ ڏيکارڻ وارو شرط ختم ڪيو هجي پر اها ڳالهه ڪو به نه مڃيندو! بلڪه ايندڙ چونڊن ۾ اها تبديلي پيپلز پارٽيءَ جا ووٽ کاري به سگهي ٿي.

سوال اهو آهي ته سڃاڻپ ڪارڊ جو مقصد ڇا آهي؟ فقط اهو ته ماڻهوءَ جي سڃاڻپ ٿئي ته هو ڪير آهي؟ ڇا 21هين صديءَ جي دروازي تي بيهي اسان کي سڃاڻپ ڪارڊ جي اهميت لاءِ دليل ڏيڻا پوندا؟ اڳي ايئن ٿيندو هو ته اصل حقدار ووٽر کان اڳ ئي ڪو جعلي ووٽر سندس پاران ووٽ وجهي هليو ويندو هو ۽ پوءِ حقدار جي دانهن پئي پوندي هئي ته ”بابا! مون ته ووٽ وڌو ئي ناهي، منهنجو ووٽ ڪيئن پئجي ويو؟“ اميدوار اهڙيون ٺڳيون ڪرڻ ۾ ڀڙ هوندا آهن. جيڪڏهن سڃاڻپ ڪارڊ کي عام چونڊن واري عمل ۾ غير ضروري رکڻ وارو فيصلو برقرار رهيو ته، ايئن وري ٿيندو. هن کان اڳ ۾، گهٽ ۾ گهٽ اها ضمانت موجود هئي ته ”الف“ جو ووٽ ”الف“ ۽ ”ب“ جو ووٽ ”ب“ ئي وجهي.

حڪومت سڃاڻپ ڪارڊ کي غير ضروري قرار ڏنو آهي ۽ ان جا به ڪي سبب آهن. حڪومت پاڻ سبب ٻڌائي ٿي ته ”دولتمند اميدوار بوگس ڪارڊ ٺهرائي وٺن ٿا.“ سوال اهو آهي ته بوگس ڪارڊ ٺهڻ ڇو نٿا بند ٿين؟ بوگس ڪارڊن جي تياريءَ کي جهلڻ ۽ انهن جي استعمال وقت اهڙو بندوبست هجڻ ضروري آهي ته اهي جهلجي پون! حڪومت کي ڪرڻ ايئن کپندو هو ته جعل سازيءَ کي روڪڻ جو مناسب اپاءَ وٺي ڪو اهڙو بندوبست ڪري جنهن سان ڪوڙا سڃاڻپ ڪارڊ خود بخود ختم ٿي وڃن! ڀلي ته هڪ ڀيرو اهي سڀ سڃاڻپ ڪارڊ رد ڪيا وڃن جيڪي جاري ٿي چڪا آهن، هڪ ڀيرو ٻيهر ٻيا ڪارڊ جاري ٿين ۽ اهي هر قسم جا جعلسازيءَ جي امڪان کان بچيل هجن، ڪو مرڪزي ”فول پروف سسٽم“ انهن ڪارڊن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويو هجي! اهڙي طرح فقط انهن ئي ماڻهن کي ڪارڊ ملن جيڪي واقعي ملڪ جا ماڻهو آهن جن وٽ ڊوميسائيل ۽ مستقل رهائش جو فطري حق آهي.

نيون عام چونڊن ۾ 1998ع ۾ ٿيڻيون آهن. اڃا گهڻو وقت پيو آهي. ٻه سال ڪي ٿورا ڪو نه آهن. حڪومت چاهي ته انهن ٻن سالن ۾ هڪ هڪ غير ملڪيءَ جو سڃاڻپ ڪارڊ ختم ٿي سگهي ٿو، هر هڪ ”ڊبل ڪارڊ هولڊر“ پنهنجو ٻيو ڪارڊ وڃائي سگهي ٿو ۽ هر حقدار جي کيسي ۾ ”فول پروف ڪارڊ“ اچي سگهي ٿو. عام چونڊن ۾ سڃاڻپ ڪارڊ جي موجودگيءَ کي غير ضروري قرار ڏيئي اصل ۾ هڪ ئي وقت غلطيون ڪيون ويون آهن. هڪ طرف ڏاڍن مڙسن لاءِ ڏاڍ مڙسيءَ سان ووٽ وجهڻ جو در کلي پيو آهي ته ٻئي پاسي غير قانوني پرڏيهي ماڻهن کي ووٽ وجهن جو موقعو ڏنو پيو وڃي ۽ ٽئين پاسي سڃاڻپ ڪارڊ سرشتي کي هڪ فضول نظام قبول ڪيو پيو وڃي.

فرض ڪجي ته چونڊن جو موقعو نه آهي ۽ ڪو پوليس وارو ڪنهن به شهري کي واٽ ويندي جهلي چوي ته ”تون غير ملڪي آهين؟“ شهري پنهنجي شهريت ڪيئن ثابت ڪندو؟ ووٽ وجهڻ جو حق استعمال ڪرڻ خود هڪ وڏي ترغيب آهي ته ماڻهو سڃاڻپ ڪارڊ ٺهرائين. جيڪڏهن اڄ تائين حڪومت هر حقدار کي سڃاڻپ ڪارڊ ڏيڻ ۾ ناڪام وئي آهي ته ان جي معنيٰ اها ناهي ته خرابي ووٽر ۾ آهي جيڪو سڃاڻپ ڪارڊ نٿو ٺهرائي! ملڪ جو نظام ئي اهڙو آهي جو ان ماڻهو جو ڪارڊ ٺهرائڻ ڏکيو آهي جنهن جو ڌرتيءَ سان جنم جنم جو رشتو آهي پر اهي ماڻهو جهٽ ڪارڊ ٺهرائي وڃن ٿا جن جو ڌرتيءَ سان ڪو به رشتو نه آهي.

سڃاڻپ ڪارڊ جي موجودگيءَ کي غير ضروري قرار ڏيڻ وارو فيصلو اصل مسئلي جو ڪجهه اهڙو حل آهي جنهن سان مرض نه، مريض ختم ٿي وڃي. اها ڳالهه تسليم ڪرڻ جهڙي آهي ته جعلي سڃاڻپ ڪارڊ ٺاهيندڙ مافيا ”وڏا ڪم“ ڪري ڇڏيا آهن. اهو به ٻڌڻ ۾ اچي ٿو ته اهڙا ڪيئي اميدوار موجود آهن جن وٽ 15-15، 20-20 هزار ڪوڙا سڃاڻپ ڪارڊ اڳواٽ موجود هوندا آهن جيڪي صرف ووٽ وجهڻ مهل استعمال ٿيندا آهن. لکن جي تعداد ۾ غير قانوني غير ملڪي ماڻهن وٽ ڪوڙا سچا سڃاڻپ ڪارڊ موجود آهن. حڪومت وٽ انهن سڀني ڪارڊن کي استعمال ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ فقط هڪ ئي طريقو آهي ته هڙ جا هڙ ڪارڊ هڪ ڀيرو رد ڪري ڇڏي ۽ ايندڙ عام چونڊن کان اڳ نوان فول پروف سڃاڻپ ڪارڊ، جيڪي مرڪزي ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ بهترين اسڪيننگ پروگرام سان تيار ڪيا ويا هجن، تيار ڪري حقيقي ووٽرن تائين رسائي.

هي هڪ تمام وڏو، تمام ڏکيو�