طاقتن جا سرچشما

وتائي فقير جو چوڻ آهي ته زندگيءَ جا گهڻا معاملا الله سائين امڙ کي ڏيئي ڇڏيا آهن ۽ فقط ڪي اهم ڪم پاڻ لاءِ رکيا آهن. فقير سان سهمت ٿيندي اسان اهو سمجهون ٿا ته الله سائين گهڻئي معاملا ماڻهن جي حوالي به ڪري ڇڏيا آهن. جن مان هڪ اهو به آهي ته هو ٿيل واقعن مان پنهنجي مرضيءَ جا نتيجا ڪڍن ۽ انهن جي بنياد تي عمل ڪن. سرڪار بهادر جي پنهنجي مرضي آهي ته اها پنهنجو مؤقف رکي ۽ ماڻهن جي پنهنجي مرضي ته اهي پنهنجو مؤقف رکن.

هيءَ حڪومت جمهوري آهي يا ناهي يا ان جي جمهوريت ڪهڙي نوعيت جي آهي؟ اهو فيصلو ماڻهن تي ڇڏجي ٿو جن کي وتائي جي فڪر ۾ اهڙي آزادي مليل آهي. ڪن ماڻهن جو خيال آهي ته حقيقي جمهوريت اڃا اچڻي آهي، جيڪا ضرور ايندي اسان سندن راءِ کي رد ڪرڻ جو حق نٿا رکون پر اها ڳالهه سمجهون ٿا ته ايندڙ جمهوري دور ۾ ڇپجندڙ ڪتابن ۾ هڪ اهڙي ڳالهه به لکيل هوندي جنهن جو تعلق اڄوڪي جمهوريت سان هوندو. اڄ اسان انهي ئي ڳالهه جي حوالي سان ڳڻتي ڪرڻ ٿا چاهيون (ان ڪري ته سواءِ ڳڻتين جي ماڻهن کي ڪجهه به پلئه نه پيو آهي) اها ڳڻتي آهي. سرڪاري ڪتابن ۾ ”طاقت جي سرچشمي جو تعين.“

ڪن جي خيال ۾ طاقت جو سرچشمو روحاني اڳواڻ هوندو آهي جيڪو زمين تي الله سائين جو خليفو هوندو آهي. سياسي ماڻهن جو خيال آهي ته طاقت جو سرچشمو عوام آهي. ڪي ماڻهو وري آمريڪا ۽ روس تي اهڙا الزام مڙهين ٿا. اسان ڇا ٿا سمجهون؟ وتائي جي فڪر جي روشنيءَ ۾ اسان سمجهون ٿا ته جنهن جي لٺ کي ٻه مٿا آهن سو في الحال ڏاڍو آهي ۽ ڇاڪاڻ ته هتان جي ماڻهن اڃا ڪا عظيم عوامي تنظيم نه ٺاهي آهي ان ڪري انهن جي لٺ کي مٿو آهي ئي ڪو نه. اهو ئي سبب آهي ته جو ڪالاباغ بند به پيو ٺهي ته اهي ٻيا سڀ ڪم پيا ٿين جيڪي ماڻهو نٿا چاهين.

وتائي جي تجربي جي روشنيءَ ۾ جيڪڏهن ڪو ڏاڍو آهي ته اهو وقت جي حاڪم جو نوڪر آهي پوءِ کڻي دنيا ان کي داروغو چوي. يا صوبيدار، فقير کي جيڏو انهن آزاريو تيڏي جٺ مولوي صاحبن به نه ڪئي. مٿس گهوڙي کي سوار ڪرائيندڙ به پوليس وارو هو ۽ بيگر ۾ وهائڻ وارا به پوليس وارا ئي هئا.

وتائي جو فڪر ٻڌائي ٿو ته مٿس گهوڙي کي ان ڪري سوار ڪيو ويو جو هن گهوڙي تي سوار ٿيڻ جي خواهش ڪئي ۽ کانئس بيگر ان ڪري ورتي وئي جو هن موقعو ملڻ کانپوءِ به پاڻ کي ڪنهن مير پير يا وزير جو ماڻهو چوائڻ بدران ’الله سائينءَ جو ماڻهو‘ سڏايو. وتائي کي حيرت هئي ته الله سائينءَ جي ماڻهن جي پُٺ ميرن پيرن ۽ وزيرن جي ماڻهن کان وڌيڪ مضبوط ڇو ڪو نه هئي؟

فقير جي وفات کي ڪافي سؤ سال ٿي ويا آهن پر سندس تجربا اڄ سان به لاڳاپيل آهن. ٿورڙي مشڪل اها آهي ته وقت جي تبديلي سبب سماج ۾ به ڪجهه تبديلي آئي آهي. مثال طور: اڳي مير پير ۽ وزير طاقت جا سرچشما هئا پر هاڻي اهي به ويچارا ٿي ويا آهن جو داروغا ۽ سپاهي کين اکيون ڏيکارين ٿا. ڪتاب چون ٿا ته وزير صاحب وڏي ڳالهه هوندو آهي. وزير ٿيڻ لاءِ اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيڻ ۽ ميمبر ٿيڻ لاءِ عوام جو ووٽ ضروري آهي، ڪتاب چون ٿا ته چونڊيل نمائندي وٽ بي پناهه طاقت هوندي آهي ڇو ته هو اسيمبلي ۾ ويهندو آهي جتي قانون ٺهندو آهي. وزير ته اڃا وڏي ڳالهه آهن جو وٽس ڪي نه ڪي اهم انتظام به هوندا آهن. پر اهي سڀ ڪتابي ڳالهيون آهن. فضول.

اڃا ٻه چار ڏينهن اڳ جي ڳالهه آهي جو صوبائي وزير عباس باوزير دانهن ڏني آهي ته پوليس جا ڪي عملدار کيس ڌمڪيون پيا ڏين ته هو وزارت ۽ اسيمبلي تان استعيفيٰ ڏئي نه ته ... (جيئن سمجهي ٿو)

وتائي فقير پنهنجي سڄي حياتي ۾ اهڙي ڪا صورتحال نه ڏٺي ان ڪري اسان کي سندس فڪر جي روشنيءَ ۾ پرکڻو پوندو ته جيڪڏهن سندس دور ۾ وزير اهڙي دانهن ڏين ها ته هو ڇا چوي ها؟ سمجهجي ٿو ته وتايو اهو ئي بيان جاري ڪري ها ته پوليس عملدارن ڪنهن به وزير کان وڌيڪ ’طاقت جو سرچشمو‘ هوندو آهي. وتايو فقير اهو به چوي ها ته پوليس عملدار ڪنهن به وزير کي الله سائينءَ جي عام ماڻهن وانگر بيگر ۾ هڪلي سگهن ٿا ... ۽ کانئن پٺيءَ تي گهوڙو به کڻائي سگهن ٿا.

وزير جي تازي دانهن اڄوڪي سماج ۾ پوليس راڄ جي گرفت کي پڌرو ڪري ٿي. جڏهن، حڪومت جي ٿنڀن سان ئي اها ويڌن آهي ته پوءِ ڪمين ڪاسبين سان ڪهڙي حالت نه هوندي!؟ مستقبل جا ڪتاب لکندا ته ”سنڌو ماٿريءَ ۾ 1983ع واري عوامي هلچل کان جلد پوءِ هڪ اهڙو دور آيو جنهن ۾ فوج ته ٺهيو شهري پوليس به ايتري طاقتور هئي جو جڏهن ”سيتا“ کڄندي هئي تڏهن پوليس ”راوڻ“ جو ساٿ ڏيندي هئي بلڪ پاڻ راوڻ ٿي ويندي هئي ۽ ان ئي دور ۾ جڏهن چونڊجي آيل وزير پوليس خلاف نشاندهي ڪرائيندا هئا ته پوليس استعيفائن جو مطالبو ڪندي هئي.“

جهڙيءَ طرح الله سائين زندگيءَ جا گهڻا معاملا امڙ جي هٿ وس ڪيا آهن، تهڙيءَ طرح لڳي ٿو ته شيطان لعنتي به گهڻا ڪم پنهنجن نمائندن جي هٿ ۾ ڏيئي پاڻ اسرائيل واري هيڊ ڪوارٽر ۾ مصروف ٿي ويو آهي ۽ سندس نمائندي سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ ماڻهن کي پوليس، ڌاڙيلن ۽ ٻين ادارن جي ميڪ اپ ۾ آزاري ڇڏيو آهي.

يقينن اسان وتائي فقير جي خيالن جي روشنيءَ ۾ هڪ اهڙي دور ۾ پيا رهون جنهن ۾ طاقت جو سرچشمو شيطان ۽ ان جا نمائندا آهن. هيءُ واقعي ”زبردست“ زمانو آهي. ڏاڍاين ۾ زبردست جنهن جو ذڪر مستقبل جي ٿلهن ٿلهن ڪتابن ۾ ايندو.

خميس 10 مارچ 1988ع روزاني هلال پاڪستان ڪراچي