شاهه لطيف راڪ وِلا

زماني جا ماڻهو يا هندو لوڪ پنهنجا مڙدا ساڙي، مٽ ۾ تدفين ڪندا هئا ۽ مٿان پٿر رکي ڇڏيندا هئا. هُو حيران هو ته هِندن ايئن ڇو ڪيو هو جڏهن ته هُو اصل کان وٺي ساڙيل مڙدن جي خاڪ درياهه ۾ لوڙهي ڇڏيندا آهن.

سومار جنهن قسم جا پار پتا ڏيئي رهيو هو، ان سان ذهن تاريخ کان آڳاٽي دور جي خاڪدان تدفين ڏانهن هليو ويو.

”اهي prehistoric ٿي سگهن ٿيون.“ بخاري صاحب به احوال مان اهو ئي انداز پئي لڳايو، ”ڏسجي! هونئن هڙپا دور ۾ اهڙي تدفين ٿيندي رهي آهي.“

”ڪوشش ڪنداسون ته اهي ڏسجن، هتان ڪيترو پري آهن؟“ مون سومار کان پڇيو.

”اهي ديهه بارڻ ۾ آهن!“ (پري نه آهن)

”هتي ڪي غارون آهن؟“ بخاري صاحب هي انٽرويو ڏاڍي غور سان پئي ٻُڌو پر وچ ۾ هڪ به سوال نه ڪيائين.

”ها“ هتي ويجهيون ته ناهن پر کديجيءَ کان پريان سرنگهه واري چڙهائيءَ ۾ آهي، ڌماچ کان پريان هِنڊِي جبل ۾ آهي ۽ سورجاڻي جبل ۾ غار آهي!“

”ٻيون خاص شيون؟“

”دروات وٽ درويش جو آستانو آهي، دائو وٽ ڪوٽيرا آهن، مورڙائي نئه جي پرئين ڪپ تي ڪوٽيرا آهن، جن ۾ تمام وڏا پٿر آهن. ڪي اهڙيون قبرون به آهن جيڪي اولهه – اوڀر آهن، انهن کي اصحابي ٿا چون، اهي ٿاڻي احمد خان ۽ بولا خان جي وچ ۾ هڪ جاءِ تي آهن. اتي ئي اُٺ جهڙو ڪو نمونو آهي جنهن تي ڪي نشان آهن اتي ئي هَٿيل جبل ۾ (لوياچ جو علائقو) هڪ قبر اصحابين وانگر اولهه – اوڀر (رخ ۾) آهي ... لاکڙي جبل ۾ ’ڊوبان‘ وٽ هڪ غار آهي جتي پپر ۽ گدامڙيءَ جا وڻ آهن، اتي چشمو آهي، اتي شايد هندن جو ڪو آستانو هو“ سومار ٻڌائيندو ويو.

”سورجاڻي جبل ۾ هڪ جاءِ آهي ’ڄَڻو مڪان‘، اتي به اصحابي آهي ... اتان زمين ۾ مون کي هڪ اونڌو مـَٽ مليو هو. اتي مون مزوري پئي ڪئي ته اهو مـَٽ نڪتو. ان مٽ ۾ درياهه جي ڪاري واري پيل هئي جيڪا هن علائقي ۾ ٿئي ئي ڪونه! خدا ڄاڻي ايئن ڇو هو؟ ... هت به پاڻيءَ جو چشمو، پپر ۽ نم آهي، سپر هاءِ وي تي سيمينٽ فيڪٽري واري علائقي ۾ ’ٻيڙيارو لڪ‘ غار آهي.“ سومار چپ ٿي ويو. هن اسان کي پڙهڻ جي ڪوشش پئي ڪئي ته اهي تازا احوال اسان جي دلچسپيءَ جا هئا يا نه؟

”سرڪار دائو ۽ دروات تي بند ٻڌڻ جا پروگرام پئي ٺاهي ۽ ڊاهي، تنهنجي خيال ۾ اهڙا ڪي ٻيا به جبلن جا گهَٽَ آهن جن تي بند ٻڌجن ته علائقي ۾ خوشحالي ٿئي!“ مون سندس رولاڪين مان لاڀ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.

”هائو! دروات ٿاڻي بولا خان کان نوَ ميل اوڀر ۾ آهي. دروات ته اهڙو لنگهه آهي جنهن مان سڄي ڪوهستان جوپاڻي لنگهي ٿو. ان ۾ هڪ وڏو ڪُنڀ آهي. ان کان پوءِ پوکڻ واهيءَ تي بند ٻڌي سگهجي ٿو جيڪا بارڻ ۾ پوندي آهي؛ سُڪ نئه تي بند ٻڌجي سگهي ٿو جيڪا رني ڪوٽ کان قلندر مقام وٽ بارڻ ۾ پوندي آهي. جيڪڏهن دائو ٻَڌجي ته ٿاڻي بولا خان ۾ وڏي آبادي ٿيندي، جيڪڏهن دروات ٻڌجي ته جهمپير تائين سڄي ڄنگهڙي آباد ٿي سگهي ٿي. دائو کان هيٺ مُوڙهائي آهي. اهو نئه جو ٻيو گهٽ آهي، اتر ۾ ’دائو‘ ۽ ان کان 6-7 ميل هيٺ ڏکڻ ۾ ’موڙهائي‘ آهي.“ سومار خاموش ٿيو ۽ ڪجهه سوچڻ لڳو پر ڪا ٻي تجويز ڏيئي نه سگهيو.

”ڪو ٻيو حال احوال؟“

”ڌماچ کان اورتي لاکي درس وٽ ڪوٽيرو آهي. لاکي_سورجاڻي لڳ گوربنديون آهن، هڪ لاکڙي وٽ، هڪ سورجاڻي وٽ! اتي ئي محمد علي اصحابي جي مزار ڀرسان گبر بند جي اوساري ٿيل آهي، تلاءُ ٻڌل آهي. اتي وڻ آهن، لوهيڙو ۽ ٻيا، اتي هر چوڏهين رات ميلو لڳندو آهي.“

ڪافي ابتدائي معلومات ملي وئي هئي. هاڻي سومار کي موڪل ڏني سون، ”هڪ ڏينهن ڇڏي، ٻئي ڏينهن شام جو هتي اچجانءِ ... ۽ ٻي ڪا خبر چار هجي ته ياد ڪجانءِ، ٻين کان پڇجانءِ ۽ اهي جايون هلي ڏيکارجانءِ!“

سڀاڻي جي تاريخ لاءِ اسان جو پروگرام ٿاڻي احمد خان کان اتر پاسي پوکڻ تائين وڃڻ جو هو، اندازو هو ته رات ڪرچات ۾ پوندي، ٻئي ڏينهن واپس ٿاڻي عارب کان ٿي قلندر مقام وٽان رني ڪوٽ ۽ واپس ٿاڻي بولا خان وڃبو.

مونکي ڊاڪٽر ويرسي سان فون تي رابطو ڪرڻو هو جنهن واعدو ڪيو هو ته هُو هن سفر ۾ مدد لاءِ اسان کي ٿاڻي بولا خان ۾ ملندو. ٿاڻي ۾ موبائل فون جا سگنل ڪجهه گهٽ هئا. ڊاڪٽر سان رابطو ته ٿيو پر هو ڪراچيءَ ۾ هو. سندس رهائش ٿاڻي احمد خان ۾ هئي. هاڻي روڊ پڪا ٿي ويا آهن، ان ڪري پنڌ گهڻو نٿو لڳي. ”رابطو ڪرڻ منهنجي ذميواري هئي. اڳتي ڊاڪٽر جي مصروفيت ۽ مرضيءَ سان گڏ اسان جا ڀاڳ! سفر ۾ آسرو گهٽ ڪبو آهي. ڊاڪٽر مليو يا نه مليو، پاڻ پنڌ ڇڪڻ ۾ گهٽ نه ڪنداسون!“ مون سوچيو. رات جا سوا ڏهه ٿيا ته اسان بستري ۾ گهڙي وياسون. پروگرام ٻَڌو ويو ته صبح جو ساڍي پنجين لڳي نڪري وڃبو!



آچر 24-آڪٽوبر 2004

صبح جا ساڍا پنج ٿي چڪا، وقت جو ڪانٽو پوڻين ڇهين ڏانهن وڌي رهيو هو. اسان ٿاڻي احمد خان ۽ ڪرچات واري پاسي جو پڪو ارادو ڪري، تياري مڪمل ڪري چڪا هئاسون. سحريءَ جو وقت پورو ٿيو ته جان محمد پالاري ڪوٽار علائقي جي سونهين طور پهچي ويو. هاڻي دير جو ڪوبه سبب ڪونه هو. جيئن ته اڄ رات جو واپسي مشڪل هئي ان ڪري مناسب دوائون ۽ پاڻي پاڻ کنيوسون. ناشتي ۾ چانهه، ماني ۽ آمليٽ جيڪي مليو، کائي پورو ڪيوسون، بچيل هڪ اڌ مانيءَ ۽ بيضي جي ڀور ٿيلهي ۾ وجهي ڇڏيم. رمضان ۾ صحرا جو پنڌ هو خبر نه هئي ته فقيرن ۽ مسافرن کي وري ڪٿي ۽ ڪڏهن گرهه نصيب ٿئي! مون کي اڳتي لاءِ بچيل مانيءَ جا ٽڪر ميڙيندو ڏسي بخاري صاحب کي استاد بخاريءَ جو شعر ياد آيو، جنهن جو مرڪزي خيال هو ته دنيا ۾ جيڪي آهي سو هِتي ۽ هينئر آهي.

”پاڻ کان پوءِ اُڀري نه اُڀري پرين!

خير گهُر، خير سان شال گذري پرين!

هيءَ ذري زندگاني، هتي ۽ هينئر

جيڪي آهي سو جاني، هتي ۽ هينئر!“

جان محمد پالاري عمر جو وڏو 75 کن سالن جو پر سنهو سُڪو مضبوط ماڻهو هو.

’ڊرائيور‘ شايد ڪنهن ڪيفيت ۽ ذات جو نالو آهي. کڻي گـهل ڪئي. الائي ڇو ڪالهه رات جو تياري مڪمل نه ڪيائين. هاڻي نڪرڻ وقت ڊيزل ڀرائڻ لاءِ ابتي رخ ڏانهن مڙي پيو. چيائين، ”گاڏيءَ ۾ ڊيزل ٿورو آهي، هوڏانهن بنگلي جو چوڪيدار غائب هو. دروازو کليل ڇڏي ڪيئن نڪري وڃجي؟ ڪوٽار ڀڳو چوڪيدار جي گهر ۽ گاڏي وئي پيٽرول پمپ ڏانهن! آئون ريسٽ هائوس جو جائزو وٺڻ بيهي رهيس.