سوال آهي تہ سنڌ جي پاڻيءَ جو ڇا ٿيندو؟

آچر 18 اپريل 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

سوال آهي تہ سنڌ جي پاڻيءَ جو ڇا ٿيندو؟

وقت جي وزيراعظم جناب نواز شريف اڳوڻي وزيراعظم محترمہ ڀٽو کي احتساب بئنچ پاران مليل سزا کانپوءِ چيو، ’قومي خزانو لٽڻ وارا هاڻي محلن ۾ نہ، جيلن ۾ هوندا!“ ميان صاحب عدالتي فيصلي جي حوالي سان ٻيو بہ گهڻو ڪجھہ چيو پر پاڪستان جي تاريخ ۾ سياستدانن لاءِ تخت ۽ تختي يا ريل ۽ جيل ڪي نيون ڳالهيون ڪو نہ آهن. محترمہ کي پنھنجي سياسي ڪيريئر جي بقا لاءِ پاڪستان اچڻو پوندو ۽ جيل وڃڻ جو جوکم بہ کڻڻو پوندو. اهي جدا ڳالهيون آهن.

وقت جو وزيراعظم سڀاڻي ڪھڙي حال ۾ هوندو؟ جڏهن گس ڪو نہ هو، تڏهن ٻي ڳالھہ ئي، هاڻي تہ گس ٺھي ويو آهي، سڀاڻي ان گس تان الائي ڪير ڪير لگهندو! ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ جنگ ۾ ايئن بہ ٿيندو آهي تہ دشمن جي منڍي لاهڻ جي ڪوشش ۾ سپاهي پنھنجي ڄنگھہ وڍي وجهندو آهي. اڄ، محترمہ جي ڪيس تي وڌيڪ نٿا ڳالهايون، وقت جي نظر محترمہ جي سپاهين تي آهي جيڪي ’رهائي ڪاميٽيءَ“ جي نالي ۾ احتجاج آگنائيز ڪري رهيا آهن.

هڪ جذباتي شخص چيو، ’محترمہ کي سزا ڏيڻ کانپوءِ ملڪ ۾ تہ باھہ ٻري ويندي!“ پر هڪ ٻئي شخص پڇيو، ‘ جڏهن ڀٽي صاحب کي ڦاسي ڏني پئي وئي تڏهن پارٽيءَ جي جوڌن ڇا ڪيو؟“ جيڪڏهن وقت جا حاڪم ۽ فوج پاڻ ۾ ٺھيل آهن (جيئن اڪثر هوندو آهي) تہ پوءِ عوام في الحال بي وس ٿي پوندو آهي. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ اها صورتحال گهڻو وقت ڪو نہ هلندي. اڄ بہ ڀٽي صاحب جو روح ۽ جنرل ضياءَ جو ڀوت پنھنجي پنھنجي صلاحيت ۽ طاقت جو مظاهرو ڪري رهيا آهن.

پر، اسان کي فقط سياست تي نہ سوچڻ گهرجي، سنڌ هڪ ٻئي زبردست بحران مان لنگهي رهي آهي. سنڌوءَ ۾ پاڻي ڪو نہ آهي. فصل مري رهيا آهن ۽ ايندڙ ٻن هفتن تائين سنڌو ندي پراڻي ڍوري جي ڏيک ڏيندي رهندي! هيءَ صورتحال ڪھڙي احتساب بئنچ ۾ چئلينج ڪري سگهبي؟ سنڌي اخبارن تہ پاڻيءَ جي کوٽ تي گهڻيون دانہون ڪيون پر پنجاب نہ ٻڌو. ياد رهي تہ پنجاب وارا سنڌي اخبارون ڪو نہ پڙهندا آهن. فرض ڪريو تہ هو سنڌي اخبارون پڙهي بہ سگهندا هجن، تڏهن بہ سنڌ جي رڙين سان سندن ڪن ڪو نہ ڦاٽندا. هر ڪو پنھنجا مفاد ڏسندو آهي.

هاڻي، هڪ عدد ’قومي“ اخبار بہ سنڌو نديءَ بابت رپورٽ ڏني آهي. ‘ڪوٽڙيءَ وٽ درياھہ ۾ سنڌي نديءَ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ خطرناڪ صورت اختيار ڪري ورتي آهي. سنڌو درياھہ گندي تلاءُ جھڙو ٿي ويو آهي ۽ ان جا ڍورا ننڍن دُٻن جھڙا ٿي ويا آهن، پاڻي ڌپ ڪري ويو آهي. جانور ۽ انسان اهو پاڻي پيئڻ سان بيمار ٿيڻ لڳا آهن، ڪجھہ ٻار اهو گندو پاڻي پيئڻ سان فوت ٿي ويا آهن. سوين ماڻهن جي حالت ڳڻتيءَ جوڳي آهي. سنڌوءَ جون موجون ختم ٿي ويون آهن!“

هيءَ رپورٽ غلط نہ آهي ۽ نہ وري ان ۾ ڪو شاعراڻو يا غير شاعراڻو وڌاءُ آهي. جنھن کي اعتبار نٿو اچي سنڌو ندي ۽ انھن جي واهن ۽ شاخن جو حال وڃي ڏسي! زمينون سڪي ٺوٺ ٿي ويون آهن ۽ آبادگار طبقي جي پيشانيءَ تي ڳڻتيءَ جون ليڪون اڀري آيون آهن. کين سمجھہ ۾ ئي نٿي اچي تہ هو هن بحران کي ڪيئن منھن ڏين؟

فصلن کي وقت تي پاڻي ۽ ريج گهرجي، زمين ٺاهڻ، ٺارڻ، ٻج ڇٽڻ ۽ ڦوٽهڙي جون پنھنجيون مندون هونديون آهن. مندون ان جو انتظار نہ ڪنديون آهن ڪڏهن ٿو سنڌءَ ۾ پاڻي اچي!

وقت ۽ وير ڪنھن جو بہ انتظار ڪو نہ ڪنديون آهن. سنڌ جي گورنر صاحب تہ مارچ جي پڇاڙيءَ ۾ ئي چئي ڇڏيو هو تہ اپريل ۾ پاڻيءَ جي خوفناڪ کوٽ ٿيندي، پر اسان ڏسون ٿا تہ اها خوفناڪ کوٽ پنجاب کي متاثر ان حد تائين ڪو نہ پئي ڪري جيتري سنڌ متاثر ٿي رهي آهي. جناب گورنر صاحب جو بيان سنڌ واسين لاءِ حقيقت کان آگاهي سهي، پر ان بيان سان سنڌ جي معيشت کي ٽيڪ ڪيئن اچي؟ هئڻ تہ ايئن گهرجي تہ جڏهن گورنر صاحب سنڌ جي هڪ سنگين مسئلي کان واقف آهي تہ پوءِ ان مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ ڪو رستو ڪڍي. ڀلي تہ اهو سوال اسلام آباد ۾ اٿارڻو پوي يا پنجاب سرڪار کان حصو وٺڻ لاءِ سخت لهجو اختيار ڪرڻو پوي!

محترمہ جي ڪيس جو فيصلو هڪ وڏو سياسي ڌماڪو سهي، سنڌ پاڻيءَ جي کوٽ جو ڌماڪو برداشت ڪري ڪو نہ سگهندي. اسان کي هڪ ڀيرو وري پاڻي جي ورڇ واري سوال تي هنگامي بنيادن تي ۽ هر سطح تي بحث ڪرڻو پوندو. دانہون ڪرڻيون پونديون ڇو تہ پاڻيءَ جي کوٽ سان فقط ڀٽو ۽ زرداري خاندان نہ پر سڄي سنڌ جو آبادگار ۽ هاري ناري معاشي طور پوئتي هليو ويندو، بلڪه هن جي چيلھہ ڀڄي پوندي.

سوال اهو آهي تہ ڇا سنڌو صفا سڪل آهي؟ ڇا پنجاب ۾ واھہ ڪو نہ پيا وهن؟ ڇا منگلا، تربيلا، جناح بئراج وغيره ۾پاڻيءَ جو ڍڪ بہ ڪو نہ آهي. مهرباني ڪري ھہڙا وڏا ڪوڙ نہ ڳالهايو! سنڌ کي ايترو سوڙهو بہ نہ ڪيو جو اها تنگ ٿي ڪنھن جنگ تي لهي اچي. توهان هونئن بہ ڏسو ٿا تہ ملڪ اندروني ۽ بيروني طرح ٻين ڪيترن وڏن بحرانن ۾ ڦاٿل آهي. آخر پنجاب جا بادشاھہ ملڪي سالميت جي خلاف هڪ ٻيو محاذ ڇو ٿا کولڻ چاهين؟

وقت گذري چڪو آهي ۽ چوڻ مان ڪو فائدو بہ ڪو نہ آهي پر چوڻ کانسواءِ رهي بہ نٿو سگهجي تہ سڄي مصيبت ورهاڱي کانپوءِ شروع ٿي آهي. ’سنڌو طاس ٺاھہ“ واري مجبوري پاڪستان جي صوبن لاءِ بحرانن جي جڙ بڻجي وئي آهي. هاڻي، پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ جيڏيون بہ ڪاميٽيون ٺاهيو، توهان نوٽ ڪري ڇڏيو تہ پنجاب وارا سنڌ کي ان مهل تائين پاڻي ڪو نہ ڏيندا جيستائين پنجاب جي وڏن ۽ طاقتور زميندارن جون زمينون پنھنجي ضرورت پوري نٿيون ڪري وٺن!

سوال آهي تہ آخر سنڌ جي پاڻيءَ جو ڇا ٿيندو؟ جواب آهي تہ جيڪڏهن سنڌ جي سياستدانن، ماهرن ۽ عوام کي عقل ۽ طاقت آهي تہ پنھنجي حصي جو پاڻي وٺي ڏيکارين! اهي رپورٽون موجود آهن تہ پنجاب جا لنڪ ڪئنال سنڌوءَ جو پاڻي چورائيندا رهيا آهن ۽انھن ڪئنالن تي سنڌ جي پاران ڪو بہ ’چوڪيدار انجنيئر“ موجود ڪو نہ آهي. ملڪ ميدان لڳو پيو آهي، پنجاب کي جيترو پاڻي کپي ۽ جتان کپي، کڻي وٺي!

هي سلسلو آخر ڪيستائين هلندو؟ وفاقي صاحبو ۽ لاهوري بادشاهو! سنڌ جي هن لهجي تي ڪاوڙ جي ضرورت نہ آهي. هي، سنڌ جي معاشي زندگي ۽ موت جو مسئلو آهي، هي ڳالهيون مٺن لهجن ۾ حل ٿيڻ کپنديون هيون پر هاڻي جڏهن مٺن لهجن کي قبول نٿو ڪيو وڃي تہ پوءِ لهجا تلخ نہ ٿيندا تہ ٻيو ڇا ٿيندو؟ في الحال تہ فقط لهجا ئي تلخ ٿيا آهن، ڊڄو ان وقت کان جڏهن ڳالهيون زباني تلخين کان چڙهي وينديون. جڏهن ڏاڍائي وڌي ويندي آهي تڏهن ماڪوڙي بہ هاٿيءَ کي پير ۾ چڪ وجهڻ تي مجبور ٿي ويندي آهي.

اسان مڃون ٿا تہ هيءَ پاڻيءَ جي کوٽ واري مند آهي پر سنڌوءَ کي ’سڪائي ٻيلاٽيون“ ڪرڻ واري هاڻي نظر آئي آهي. اسان جي گذارش آهي تہ پنجاب جي لنڪ ڪئنال کي پنھنجين اصلي تصريحن مطابق واپس آڻيو يا تہ لٽي ڇڏيو. ڇا توهان ۽ اسان کي خبر نہ آهي تہ پنجاب جي لنڪ ڪئنالن کي غلام مصطفيٰ کر جي دور کان وٺي وڌيڪ کوٽيو ويو، هيٺ ڪيو ويو ۽ وڌايو ويو آهي؟ اهو سنڌ جي حصي واري پاڻيءَ تي سڌو سنئون ڌاڙو آهي، جنھن جو نتيجو س�