سنڌ مان هڪ لک ڪتاب ۽ قديم وستو پنجاب منتقل ڪرڻ جون ڪوششون

3 مارچ 1996ع

سنڌ مان هڪ لک ڪتاب ۽ قديم وستو پنجاب منتقل ڪرڻ جون ڪوششون



چار پنج سال اڳ جي ڳالهه آهي جڏهن سنڌي اخبارن ۾ اها خبر ڏاڍي ڳڻتيءَ سان پڙهي وئي هئي ته آرڪيالاجيءَ جو وفاقي کاتو قديم آثارن جي موضوع تي گڏيل ٿيل ڪتابن جي سڀ کان وڏي لئبريري ڪراچيءَ کان لاهور منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. خبر پڙهندي ئي سنڌ جي علمي ادبي حلقن ۾ وڏي بيچيني پکڙجي وئي هئي ڇاڪاڻ ته ان وقت ٻڌايو پئي ويو ته ان لئبريري ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار ڪتاب موجود هئا. اهو به ٻڌڻ ۾ آيو هو ته ان لئبريريءَ جا ڪجهه ڪتاب لاهور روانا ٿيڻ وارا آهن. اهو به ٻڌڻ ۾ آيو هو ته ان لئبريريءَ جا ڪجهه ڪتاب لاهور روانا ٿيڻ وارا آهن. هن وقت ان لئبريريءَ ۾ موجود ڪتابن جو ڪاٿو هڪ لک آهي. ڪتابن جي چوريءَ واري ان ڪم جي رٿابندي ڏاڍي ماٺ ميٺ سان ٿي رهي هئي.

نيٺ اها ڳالهه کلي پئي ۽ خود انهن ئي ماڻهن کولي، جيڪي ڪراچيءَ ۾ قائم اها لئبريري پنهنجن هٿن سان کوکن ۾ بند ڪرڻ تي مجبور ۽ پريشان هئا ته لئبريريءَ جي منتقليءَ کانپوءِ سندن روزگار جو ڇا ٿيندو؟ اها لئبريريءَ چپ چپات ۾ ڪراچيءَ کان لاهور ڇو وڃي رهي هئي؟ ان لاءِ ٻه چار دليل گهڙيا ويا. ڊپارٽمينٽ سان لاڳاپيل سينيئر عملدار جيڪي نه رڳو رٽائرمينٽ کي ويجها هئا پر ڊوميسائيل جي لحاظ کان پنجاب سان تعلق رکندڙ هئا، ويندي ويندي اهو ”نيڪ“ ڪم ڪري رهيا هئا ته پنجاب ۾ آرڪيالاجيءَ جي موضوع تي ”زبردست“ لئبريري قائم ٿي وڃي. لاهور جي لئبريريءَ لاءِ منو لک ڪتاب نئين سر گڏ ڪرڻ ناممڪن ڳالهه هئي. ڪتابن جي قيمت پنهنجي جاءِ تي، هزارها ناياب ڪتاب وري وري ته ڪو نه ملندا آهن! ان نيڪ ڪم ۾ آرڪيالاجي کاتي جا تمام سينيئر عملدار ملوث ٿيا ۽ ڪي معتبر صاحب جيڪي ڀلي ته ان ڪڌي ڪم ۾ بدنيتيءَ سان شامل نه هجن پنهنجي سادگيءَ سبب ٻانهن ٻيلي ٿي ويا.

بزرگ دانشور محترم احمد حسن دانيءَ ان موقعي تي تجويز پيش ڪئي ته قديم آثارن تي تحقيق ۽ تربيت لاءِ هڪ ادارو لاهور واري قلعي ۾ قائم ڪيو وڃي ۽ قلعي جي ان حصي ۾ جتي ڪڏهن بدنام ٽارچر ڪئمپ هئي، اها لائبريري منتقل ڪئي وڃي جيڪا ڪراچي ۾ قديم آثارن وارو وفاقي کاتو سنڀالي نه سگهيو آهي ۽ جتي اها مناسب بندوبست نه هئڻ سبب برساتن ۾ تباهه ٿي رهي آهي. ان وچ ۾ سنڌ جو ثقافت کاتو سرگرم ٿيو ۽ نيٺ اها لئبريري سنڌ آرڪائيوز ڏانهن منتقل ٿيڻ جي خبر داني صاحب جي هڪ اخباري خط ذريعي پڌري ٿي. داني صاحب هڪ درد ڀريو خط لکيو هو ۽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته سنڌ جا ڪي اعليٰ آفيسر وفاقي لئبريري کي سنڌ سرڪار جي آرڪائيوز کاتي وٽ قيد ڪري رهيا آهن. داني صاحب جو خط اصل ۾ هڪ دانهن هئي يا وري ان لئبريري کي لاهور ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ عوامي دٻاءُ وجهڻ جي ڪوشش ڪئي.

سنڌ ثقافت کاتي جو ان سڄي ڪهاڻي تي ڪهڙو موقف آهي؟ ان جي وضاحت سامهون نه آئي آهي پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته وفاقي آرڪيالاجي کاتو ڪراچي ۾ قائم هڪ تحقيقي لائبريري کي پنجاب منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ۾ هو، هڪ اهڙي لئبريري جنهن جي سنڌ جي دانشورن کي به اوتري ضرورت آهي جيتري پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي حصي جي دانشورن کي! لئبريريءَ جي حوالي سان ساڳي انگريزي اخبار ۾ ٽن چئن ڏينهن جي وقفي سان بار بار ڪي خط شايع ٿي رهيا آهن جن ۾ داني صاحب جي موقف جي حق ۾ دليل تي دليل ڏنا پيا وڃن. حيرت آهي ته سنڌ جي دانشور طبقي سنڌ جي هڪ تمام اهم لئبريريءَ تي ڌاڙي جي ڪوشش جي حوالي سان پنهنجي ڪا به راءِ نه ڏني!

وفاقي آرڪيالاجي کاتي جو دليل آهي ته اها لئبريري وفاق جي آهي ۽ نه سنڌ صوبي جي. آرڪيالاجي کاتو چوي ٿو ته آرڪيالاجي ۽ آرڪيائيوز ٻه بنهه جدا جدا شعبا آهن. آرڪيالاجي کاتو اهو به چوي ٿو ته آرڪيالاجيءَ جي محققن لاءِ لئبريري ايڏي ئي ضروري آهي جيڪڏي ڪنهن سائنسي اداري لاءِ لئبارٽري! داني صاحب جا دليل پنهنجي جاءِ تي وزنائتا آهن پر هو پاڻ ئي مڃي ٿو ته لاهور قلعي ۾ جنهن هنڌ لئبريري منتقل ڪرڻ جي رٿ آهي، اتي سنڀال جو ڪو به جوڳو انتظام ڪو نه آهي ۽ نه وري اهڙو اسٽاف آهي، البت تحقيق ۽ تربيت جي حوالي سان هڪ رٿ برابر موجود آهي. داني صاحب کي ان ڳالهه تي به ڏک آهي ته لئبريري پاڪستان جي اندر ئي منتقل ٿي رهي آهي، جنهن تي سنڌ حڪومت کي ايئن نه ڪرڻ کپندو هو جيئن ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته قديم آثارن تي تحقيق سڄي ملڪ کي لاڀ ڏيندي.

دانيءَ صاحب جا لئبريريءَ بابت دليل ٻڌي ايئن ٿو لڳي ته لاهور پاڪستان ۾ آهي پر ڪراچي پاڪستان ۾ ڪو نه آهي. ماهر پنهنجي تحقيق جو ڪم لاهور ۾ ئي ڪري سگهن ٿا پر ڪراچيءَ ۾ نه، قديم آثارن جي تربيت جو ڪم بس لاهور يا پشاور ۾ ئي ٿي سگهي ٿو ڪراچي ۽ خيرپور ۾ نه! هيءَ لئبريري جيئن دليل پيش ڪندي چيو ويو آهي ته سڄي پاڪستان ۾ آرڪيالاجيءَ جي حوالي سان ٿيندڙ تحقيقي ڪم لاءِ اپ ٽو ڊيٽ مواد رکڻ خاطر جوڙي وئي آهي، پاڪستان ۾ ڪٿي به قائم ڪري سگهجي ٿي (جيڪا سوچي سمجهي ڪراچيءَ ۾ قائم ڪئي وئي.)

داني صاحب جي حمايت ۾ ڇپيل خط تصديق ڪن ٿا ته جنهن عمارت ۾ لئبريري قائم ڪئي وئي هئي، اتي برساتن سبب اهي قيمتي ۽ اڻلڀ ڪتاب ضايع ٿي رهيا هئا. بس ان ئي ڳالهه کي بنياد بڻائي لئبريري لاهور منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ ان سان هڪ اضافي رٿ ڳنڍي وئي! اسان جو اسوال اهو آهي ته اها تربيتي مرڪز ڪراچي يا خيرپور ۾ قائم ٿي ڇو نٿو سگهي؟ جيڪا لئبريري ڪراچيءَ ۾ ويهي تحقيق ڪرڻ جي مقصد سان قائم ڪئي وئي اها ڪراچيءَ مان ڇو هٽائي وڃي؟

اهو صحيح آهي ته آرڪيالاجي ۽ آرڪائيوز ٻه جدا جدا مقصدن وارا ادارا آهن پر جيڪڏهن ڪراچيءَ جي هڪ عمارت اها لئبريري بچائي نٿي سگهي ۽ ان لئبريري کي ڪراچي ۾ ئي هڪ بهتر عمارت ۾ محفوظ رکي سگهجي ٿو ته ايئن ڪرڻ تي ڪنهن کي اعتراض ڇو آهي؟ ڪراچي به پاڪستان ۾ آهي ۽ آرڪائيوز ۾ آندل لئبريري به محقق استعمال ڪري سگهن ٿا. جڏهن تمام معتبر محقق ۽ دانشور به پاڪستان جون حدون اتر پاڪستان تائين محدود سمجهن ٿا، تڏهن ڏک ٿئي ٿو. اهو ڏک ان مهل ويتر شدت سان ٿئي ٿو، جڏهن اسان ڄاڻون ٿا ته سنڌ ۾ قديم آثارن جو تعداد پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي صوبي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. سنڌ جي ماڻهن کي شڪايت اها آهي ته قديم آثارن جي حوالي سان تربيتي ۽ تحقيقي مرڪز قائم ڪرڻ مهل واسطيدار شعبي ۾ سنڌ جي شاهوڪاري کي ڇو ٿو نظر انداز ڪيو وڃي؟

ڪا به لئبريري فقط ميمبرن لاءِ هوندي آهي. اسان جي خواهش هوندي ته پاڪستان جي هر محقق کي اها لئبريري استعمال ڪرڻ جو حق هجي ۽ ايئن نه ٿئي ته فقط قديم آثارن جي وفاقي کاتي جا ملازم ۽ انهن وٽان تسليم ٿيل ماڻهو ئي لئبريري مان لاڀ وٺن. سنڌ حڪومت اڃا تائين سنڌ جو پنهنجو ڊپارٽمينٽ آف آرڪيالاجي کولي نه سگهي آهي. محقق جي خواهش آهي ته اهو کاتو جلد عمل ۾ آندو وڃي ته جيئن اهو به هن لئبريريءَ مان لاڀ وٺي. هن مهل تائين اها لئبريري فقط ڊپارٽمينٽ جا اعليٰ عملدار ان لئبريري تي نانگ ٿي ويٺا رهيا آهن، محقق، خاص ڪري سنڌ جي محققن جي خواهش