سنڌ سوچي ٿي ...

19 ڊسمبر 1995ع

سنڌ سوچي ٿي ...



حالتون ڪڏهن ڪڏهن اهڙي هنڌ آڻي بيهارينديون آهن جو تجربيڪار ناکئا به منجهي پوندا آهن ته هاڻي ٻيڙو ڪهڙي پاسي ۽ ڪيئن ڪاهجي؟ اڄوڪي سنڌ به اهڙي ئي مونجهاري ۾ اهي جو هڪ طوفان مان نڪري ٿي ته مٿان ٻيو اچيو پهچي. هرڪو ڏسي ٿو ته ڪهڙيون هوائون هلي رهيون آهن ۽ هرڪو سمجهي ٿو ته هن مونجهاري مان نڪرڻ جي واٽ ڳولڻ کانسواءِ بقا مشڪل آهي، پر سڀ معلم متيون وڃائي ويٺا آهن، سڀ حيلا هلائي ڏسي چڪا آهن پر ڪنڌيءَ جو پري پري تائين پتو نه آهي. اهڙي حالت ۾ ڇا ڪيو آهي؟

ٿر جي هڪ جهوني شخص چيو، ”عقل اڪيلائي ۾ نه، اتي رهندو آهي جتي چار ڄڻا هجن!“ شايد اها ئي ڳالهه ڳڻي جيئي سنڌ محاذ وارن 24 نومبر تي ڏاهن جو هڪ اجلاس سڏايو. هر ڪنهن پنهنجي پنهنجي ڳالهه ڪئي، گس ٻڌايا، تجزيا ڪيا، نت نوان نوان سوال اٿاريا ۽ سوچڻ تي مجبور ڪيو. ايئن لڳو ڄڻ استاد افلاطون جو جمنازيم جيئرو ٿي پيو هجي، نيٺ هو ڏاها ڪجهه ڳالهين تي متفق ٿيا. سنڌ جا ڏاها ڪهڙين ڳالهين تي متفق ٿيا؟ ان تي پوءِ ٿا اچون، پهرين اهو ڏسون ته ڪهڙا ڪهڙا رايا سامهون آيا؟ ٿي سگهي ٿو ته سنڌ جا وڌيڪ ڏاها ماڻهو انهن ماڻهن مان گهڻن کي ڏاهو تسليم ڪرڻ کان ئي انڪار ڪن، جن ان اجلاس ۾ شريڪ ٿي پنهنجي راءِ ڏني. پر، ڇاڪاڻ ته هنن ڏاڍي اعتماد سان پنهنجي راءِ ڏني، تنهنڪري هر هڪ جي راءِ جمهوري جذبي سان ٻڌڻ لائق آهي.

عبدالخالق جوڻيجي چيو، ”سنڌ جا سمورا ماڻهو گڏجي سنڌ جو حل ڳولين، هن وقت بالادست قوتن جو سنڌ تي قبضو آهي ۽ اهي سنڌ جي عوام کي ويڙهائڻ گهرن ٿيون. قابض قوتون ايئن ئي ڪنديون آهن. لڏ پلاڻ جو سلسلو سڄي دنيا ۾ هلندو آهي پر هتي ان جي جهل پل جو به قاعدو قانون عمل ۾ ڪو نه آهي ويتر لڏي آيل آٻاديءَ جو رويو به درست نه آهي. ڌاري آباديءَ وڏا مسئلا پيدا ڪيا آهن. سنڌ جي وسيلن تي سنڌين جو حق تسليم نه ٿيڻ سبب وسيلا کٽي پيا آهن، مسئلا وڌي ويا آهن. هتان جي مستقل آبادين جا هٿ هڪٻئي جي ڳچين ۾ پئجي ويا آهن.“ اهي ته آهن حالتون جيڪي سڀني جي اکين آڏو آهي؟ پر حل ڪهڙو آهي جو چوي ٿو، ”سنڌ ڏانهن لڏ پلاڻ تي پابندي لڳڻ گهرجي. لڏ پلاڻ لاءِ قاعدا قانون ٺهڻ گهرجن. سنڌ جي پانيءَ جو مسئلو حل ڪيو وڃي، سنڌ ۾ نوڪريون سنڌ وارن کي ڏنيون وڃن، مڪاني ادارن جون چونڊون ڪرايون وڃن. انساني حقن جون ڀڃڪڙيون ختم ڪيون وڃن ۽ سنڌ جي سماجي، ثقافتي ۽ معاشي مسئلن جي حل لاءِ سنڌ جي دائري ۾ ويهي سوچڻ گهرجي جنهن ۾ اهو واضح ڪجي ته سنڌ اسان سڀني جي آهي، ان ريت سوچ جو فرق ختم ٿيندو.“

ايم بي نقوي صلاح ڏئي ٿو ته سنڌ جي پراڻن باشندن ۽ 1947ع ۾ آيل ماڻهن کي سنڌي قوم جو حصو شمار ڪرڻ گهرجي. سنڌ وارن کي سڀ کان پهرين ان ڳالهه تي اتفاق ڪرڻ گهرجي، سنڌ جا مسئلا حل ٿيڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي ۽ ورهاڱي جو ذڪر ئي نه اچڻ گهرجي. 1954ع کانپوءِ لڏي آيلن کي غير ملڪي سمجهڻ گهرجي ۽ شهري ماڻهن کي اصلوڪن رهواسين جو ساٿ ڏين گهرجي ڇو ته سنڌ ورهائجڻ سان سنڌين يا مهاجرن کي ڪو فائدو ڪو نه ٿيندو. سندس چوڻ هو ته ملٽري آپريشن ٽن سالن کان نه، 1982ع کان هلندڙ آهي جنهن جو اڄڪلهه زور سهرن م آهي. مزدور اڳواڻ عثمان بلوچ تجزيو ڪري ٿو ته ”سنڌي ۽ اڙدو ڳالهائيندڙن وچ ۾ هلندڙ ڇڪتاڻ مان ڪنهن کي به لاڀ ڪونهي. حل لاءِ ضروري اهي ته سنڌ جو مڊل ڪلاس اڳتي اچي، ٻيءَ صورت ۾ موقعو ملڻ تي آمريڪا سندن حشر بوسنيا جهڙو ڪندو. مهاجر، جن کي الطاف حسين الڳ ڪري ڇڏيو آهي، کين سنڌ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي. پنجابين ۽ پٺاڻن کي هتي شهريت جو حق نه هئڻ گهرجي!“

پروفيسر اقبال احمد هڪ وساريل ڳالهه ياد ڏياري ٿو ۽ اڄ جو آئينو ڏيکاري سڀاڻي لاءِ اڳڪٿي ڪري ٿو. هو چوي ٿو، ”هتان جي صنعت ۾ مهاجرن کان وڌيڪ مارواڙين ۽ گجراتين جي محنت هئي پر اڳ ۾ اها قوميائي وئي ۽ پوءِ نجڪاريءَ ذريعي لاهور جي ڪٻاڙين کي ڏني وئي. هتي ڪجهه وقت کانپوءِ سڀ ڪجهه هيروئن جي واپارين جي هٿ ۾ اچي ويندو. سنڌ تي هيروئن مافيا جو قبضو آهي ۽ پاڪستان مان سمگل ٿيندڙ 22 ارب ماليت جي هيروئن جو 75 سيڪڙو ڪراچيءَ مان وڃي ٿو.“ بصير نويد چوي ٿو، ”پاڪستان نفرت جي بنياد تي ٺهيو ۽ نفرتون جاري آهن، جيڪي ختم ٿيڻ گهرجن!“

ڪامريڊ روچيرام مختلف لهجي ۾ ڳالهائي ٿو. سندس خيال ۾، ”سنڌ جي اصل باشندن انڪار وطن جي فلسفي تي عمل ڪندي پنهنجن ڀائرن کي تڙي ڪڍيو، ساڳي طرح مهاجر به انڪار وطن جي فلسفي تحت هتي آيا، هاڻي انڪار وطن جو فلسفو ختم ٿيڻ گهرجي! جيڪو ماڻهو پهرين سنڌي يا پنجابي يا پٺاڻ بڻجي نٿو سگهي اهو پاڪستاني به ٿي نه سگهندو. سنڌين کي کپي ته 1947ع ۾ لڏي آيل ماڻهن کي سنڌي سمجهن ۽ لڏي آيل ماڻهو به انڪار وطن جي فلسفي تان هٿ کڻن ۽ پاڻ کي سنڌي سمجهن.“ مرزا شهر يار جي خيال ۾ ”جن بالادست طبقن هندستان تقسيم ڪرايو اڄ به اهي ئي مسئلا پيدا پيا ڪن. سنڌ ۾ سنڌي، سرائيڪي،ٿري، بروهي، بلوچي سڀ پاڻ کي سنڌي ٿا سمجهن، اڙدو ڳالهائيندڙن کي به ايئن ڪرڻ گهرجي.“ هو تجويز ٿو ڪري ته ”سنڌ ۾ ننڍي کان ننڍا انتظامي يونٽ هجن. پاڪستان ۾ اقتدار جي ورهاست ٿيڻ گهرجي. عدالت جي بالادستي قائم ٿيڻ گهرجي!“ پر انعام شيخ جو چوڻ آهي ته ، ”جيستائين سنڌي ۽ اڙدو دانشور اڳتي نه ايندا اوستائين ڪجهه نه ٿيندو. سنڌين ۽ مهاجرن ۾ ڪو به اقتصادي تضاد ناهي. انڪري مهاجر پاڻ کي سنڌي سمجهن، انهن کي سنڌ جي مسئلن تي آواز اٿارڻ گهرجي!“

ڊاڪٽر صالح ميمڻ چوي و، ”جيڪڏهن دانشور متفق ٿي وڃن ته مسئلو حل ٿي سگهي ٿو.“ ڪرامت عليءَ جي خيال ۾، ”اسان جيستائين مطالبا ڪندا رهنداسين، هڪٻئي جي ويجهو اچي نه سگهنداسين. پاڪستان ۾ جمهوريت ممڪن ئي ناهي ڇو ته هتي نو آبادياتي نظام آهي. يا ته غلام بڻجي رهڻو اهي يا نو آبادياتي نظام سان ويڙهه کائڻي آهي. ٻيو مسئلو سنڌ ۾ جاگيرداريءَ جي موجودگي آهي ۽ ٽيون مسئلو مسلمان کي مسلمان کان بچائڻ جو آهي.“ هن جو اشارو مذهب جي اوٽ ۾ تشدد واري لاڙي طرف هو. قاسم پٿر جي صلاح هئي ته ”جيئن ته سنڌ اصولي طور هڪ ملڪ آهي انڪري هتي هڪ کان وڌيڪ ٻولين وارا گڏ رهي سگهن ٿا. مهاجرن کي کپي ته سنڌي جي حيثيت قبول ڪن، هتي قومن کي ئي حق نٿا ملن تي مهاجرن کي ڪهڙا ملندا؟“

ڏاهن جو هي ميڙ هيڏي بحث کانپوءِ ان نتيجي تي پهتو جتي هو جهونو ٿري گهڻو اڳ پهچي چڪو هو ته ”عقل چئن ۾ رهندو آهي.“ ڏانهن جي ميڙ نتيجو ڪڍيو ته هڪ مستقل ڪميٽي هئڻ گهرجي جيڪا مستقل ڪم ڪندي رهي، خاص ڪري سنڌ جي ماڻهن ۾ افهام تفهيم لاءِ. ڏاهن جون ڳالهيون ۽ لهجا هڪٻئي کان گهڻو مختلف هئا پر گهٽ ۾ گهٽ اها ڳالهه واضح ٿي ته هو هڪ کان وڌيڪ ڳالهين تي متفق هئا. هنن هڪ راءِ تي چيو، 1- سنڌ جي وحدت جو احترام ٿيڻ گهرجي، مسئلن جي حل جون سڀ ڳالهيون سنڌ جي دائري اندر ٿيڻ گهرجن، ورهاڱي مان ڪنهن کي به فائدو ناهي، سنڌ جا سڀ ماڻهو هڪٻئي جي ويجهو اچي گڏيل جدوجهد ڪن. 2- مختلف زبانون ڳالهائيندڙ ماڻهو پنهنج